Translate

Τετάρτη 18 Δεκεμβρίου 2013

Η σταύρωση του Ιησού




 
Το πρώτο πράγμα που συμβαίνει στον Γολγοθά, στον τόπο της σταύρωσης, είναι ότι οι Ρωμαίοι επιχειρούν να δώσουν στον Ιησού να πιεί έναν χαλαρωτικό οίνο πριν τον σταυρώσουν: «και φέρουσιν αυτόν επί τον Γολγοθάν και έδιδον εις αυτόν να πιει οίνον μεμιγμένον με σμύρνα (κειμ: εσμυρνισμένον οίνον) αλλ’ εκείνος δεν έλαβε και (μετά απ’ αυτό) εσταύρωσαν αυτόν.» (Μάρκ. 15:23)

Ο Ματθαίος αναφέρει: «και ελθόντες εις τόπον λεγόμενον Κρανίου τόπος (πριν σταυρωθεί) έδωκαν εις αυτόν να πίει όξος (κειμ: οίνον) μεμιγμένον μετά χολής και γευθείς ουκ ηθέλησεν. Και εσταύρωσαν αυτόν…». (Ματθ. 27:33)

Πρέπει να σημειώσουμε λοιπόν, ότι στα κείμενα ξεκάθαρα ορίζεται ότι το όξος (οίνος) ανακατεμένο με σμύρνα ή χολή, το οποίο αρνήθηκε ο Ιησούς να λάβει, εδόθη στον Ιησού απ’ τους Ρωμαίους, μόλις αυτός έφτασε στον τόπο της εκτέλεσης και ακριβώς λίγο πριν από την σταύρωσή του.

Επρόκειτο για ένα ποτό προσωρινού κατευνασμού των αντιδράσεων των θυμάτων της σταύρωσης. Το συμπέρασμα αυτό το δέχονται οι πλέον αρμόδιοι ερμηνευτές της Καινής Διαθήκης, όπως ο Ι. Καραβιδόπουλος (έδρα Καινής Διαθήκης Α.Π.Θ.) ο οποίος γράφει: «Ο εσμυρνισμένος οίνος που προσφέρεται στον Ιησού, επέχει θέση αναισθητικού, το οποίο προσφερόταν συνήθως για να διευκολύνεται η εκτέλεση της σταύρωσης και να μην ανθίσταται ο εσταυρωμένος». (Το κατά Μάρκον ευαγγέλιο, σελ. 490, Εκδ. Πουρνάρα)

Η εγκεκριμένη (απ’ την ιερά σύνοδο) μετάφραση Β. Βέλλα το ξεκαθαρίζει αυτό καλύτερα απ’ οποιονδήποτε άλλον γράφοντας: «τον έφεραν στον Γολγοθά, που στα ελληνικά σημαίνει τόπος κρανίου, (και εκεί) του έδωσαν να πιει κρασί ανακατεμένο με αναισθητικό, ο Ιησούς όμως δεν το δέχθηκε. Τότε (δηλαδή μετά απ’ αυτό) τον σταύρωσαν…» (Β.Β. Μάρκος 15:23)

Ήταν λοιπόν προφανώς καθιερωμένο απ’ τους Ρωμαίους, την ώρα της σταύρωσης, να δίνουν στους κατάδικους μαζί με κρασί, κάποιο ελαφρό αναισθητικό, ώστε να διευκολύνονται κυρίως οι ίδιοι οι σταυρωτές στα δύσκολα καθήκοντά τους, κάτι όμως που έκανε και για τα θύματά τους υποφερτή την τελική διαδικασία της σταύρωσής τους!

Στην ταρασσόμενη από κινήματα Ιερουσαλήμ, η σταύρωση πρέπει να ήταν εξαιρετικά συχνή καταδίκη. Μόνο ο Ιώσηπος (Ιουδ. Πόλεμ. 1.113 & 2.75) αναφέρει δύο τέτοιες πολυάριθμες περιπτώσεις, που στην πρώτη σταυρώθηκαν οκτακόσιοι και στη δεύτερη δύο χιλιάδες άνθρωποι ταυτόχρονα! Η εξαιρετική συχνότητα της ρωμαϊκής σταύρωσης στην Ιερουσαλήμ, αποδεικνύεται επίσης και από τους δύο κοινούς ληστές, που σταυρώνονται την ίδια μέρα ταυτόχρονα με τον Ιησού, αλλά και τον τρίτο υποψήφιο για την ίδια τιμωρία, αντιστασιακό Βαραββά!

Η καθαρά εκφοβιστική αυτή τιμωρία, με τον δημόσιο μαρτυρικό θάνατο, είχε σκοπό να αποθαρρύνει τους επίδοξους επαναστάτες, ληστές ή ταραξίες! Η ταλαιπωρία των θυμάτων, ήταν πολυήμερη και τα θύματα συνήθως πέθαιναν από δίψα, πείνα, κακουχίες, στο τέλος κούραση των θωρακικών μυών, παρατεταμένη δύσπνοια και σταδιακή γενική εξασθένιση!

Ο διδάκτωρ Πατρολογίας στον Πανεπιστήμιο των Αθηνών Δ. Μπαλάνος έγραψε σχετικά: «ο θάνατος επί του σταυρού εβράδυνε συχνά τρεις και περισσότερες μέρες… άνθρωποι ισχυρής κράσεως πέθαιναν μετά πολυήμερη αγωνία από πείνα και δίψα.» (Η μεγάλη εβδομάς και το Πάσχα, σελ. 25-26)

Οι καταδικασμένοι σε σταυρικό θάνατο, γνωρίζοντας το είδος του μαρτυρίου που τους περίμενε, ήταν φυσικό να προβάλουν μέχρι τελευταία στιγμή, αντίσταση στους σταυρωτές τους με όλες τους τις δυνάμεις! Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, λίγο πριν απ’ την σταύρωση, οι Ρωμαίοι έδιναν ένα χαλαρωτικό ποτό στους καταδικασμένους σε σταύρωση! Η διαφορά στο περιεχόμενο, χολής ή σμύρνας, που αναφέρουν οι δύο ευαγγελιστές δεν είναι τυχαία, αλλά δείχνει σαφέστερα από οποιοδήποτε άλλο σχόλιο, ότι κανείς δεν γνώριζε, τι ακριβώς ήταν αυτό που μαζί με οίνο (όξος) έδιναν οι Ρωμαίοι σε όλους τους κατάδικους, λίγο πριν από την σταύρωσή τους!

Έχουμε λοιπόν μπροστά μας κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον! Στην Ιερουσαλήμ, στην έδρα του δηλητηριο-χρηστικότερου ιερατείου όλων των εποχών, συνέβαινε κάτι εξαιρετικά παράδοξο! Για δεκαετίες, κάτω από το εξεταστικό βλέμμα των πανούργων χαλδαιο-ιουδαίων ιερέων, συνέβαινε κάτι εντελώς οικείο, εξαιρετικά προκλητικό και ενδιαφέρον! Οι Ρωμαίοι σταυρωτές, χρησιμοποιούσαν ελαφρά αναισθητικά για να ακινητοποιήσουν (να χαλαρώσουν) προσωρινά και να σταυρώσουν ευκολότερα τα θύματά τους! [...]

Τι θα συνέβαινε αν αντί για ένα ελαφρό αναισθητικό, δίναμε την κατάλληλη στιγμή στο υποψήφιο θύμα κάτι ισχυρότερο; Δεν θα μπορούσε άραγε, ένας βαριά ναρκωμένος κατάδικος, μετά την λήψη του κατάλληλου δηλητηρίου να θεωρηθεί νεκρός; Δεν θα μπορούσε να διαφύγει τον θάνατο, αν υπήρχε δυνατότητα έγκαιρης αποκαθήλωσής του; [...]

Ας επιστρέψουμε όμως στον Γολγοθά, στην τόπο της σταύρωσης του Ιησού και στις ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες της αφήγησης! Όπως είδαμε, ο Ιησούς αρνήθηκε την αναισθητική ουσία που του πρόσφεραν οι Ρωμαίοι! Πώς μπορούμε λοιπόν να υποθέτουμε, ότι χρησιμοποιώντας ανάλογη αναισθητική ουσία, πέρασε “ημιθανής” την δοκιμασία της σταύρωσής του ο Ναζιραίος Ιησούς;

Πράγματι, ο Ιησούς αρνήθηκε την αναισθητική ουσία των Ρωμαίων, γιατί ούτε η στιγμή ήταν κατάλληλη, ούτε και η ουσία αυτή ήταν ικανή να προκαλέσει το επιθυμητό αποτέλεσμα! Άλλωστε, αν έπαιρνε το ελαφρό αυτό αναισθητικό των Ρωμαίων, υπήρχε κίνδυνος με θολωμένο το νου, να μην διαχειρισθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, τις λεπτομέρειες της “ανάστασής” του, τις επόμενες κρίσιμες ώρες!

Έτσι, κατά την ώρα της σταύρωσής του, σωστά ο Ιησούς αρνήθηκε να γευθεί το χαλαρωτικό αναισθητικό των Ρωμαίων! Άλλωστε, ο Ιησούς δεν πρέπει να το είχε ιδιαίτερη ανάγκη, αφού κατά την ίδια την αφήγηση, που δεν θα είχε κανέναν λόγο να το αποκρύψει, ο Ιησούς “κρεμάστηκε” (δηλαδή δέθηκε) και δεν καρφώθηκε επί ξύλου!

Ο Ι. Καραβιδόπουλος γράφει: «ο μέλλων να εκτελεστεί καρφωνόταν ή δενόταν με σκοινιά… Δεν είναι γνωστό ποιός τρόπος χρησιμοποιήθηκε στην περίπτωση του Ιησού… ότι ο Ιησούς προσηλώθηκε στον σταυρό με ήλους (καρφιά) μαρτυριέται (όχι απ’ τα κείμενα αλλά) απ’ την παράδοση και την εικονογραφία.»

Υπήρχαν λοιπόν πράγματι δύο διαφορετικοί τρόποι σταύρωσης. Η εφαρμογή όμως της μιας ή της άλλης μορφής εκτέλεσης ήταν προφανώς εξαρτώμενη, από τον βαθμό των διαπιστωμένων κακουργημάτων του κατάδικου! Δεδομένου όμως, ότι κατά την γνώμη του αρμόδιου Ρωμαίου διοικητή και δικαστή Πιλάτου, ο Ιησούς ήταν κατηγορηματικά αθώος και ολοφάνερο θύμα σκευωρίας, δεν υπήρχε καμία περίπτωση, ο Πιλάτος, ο μόνος άνθρωπος που αποφάσιζε τον τρόπο των εκτελέσεων, να εξαντλούσε στον αθώο Ιησού, την σκληρότητα της σταυρικής εκτέλεσης!

Ο Ιησούς λοιπόν δεν είχε κανέναν ιδιαίτερο λόγο να δεχθεί κατά την ώρα της σταύρωσής του, το χαλαρωτικό όξος (οίνο) των Ρωμαίων, γιατί δεν καρφώθηκε, αλλά δέθηκε πάνω στον σταυρό. Λίγο αργότερα όμως, η αφήγηση μας κάνει την χάρη να μας παρουσιάσει ξεκάθαρα, τον ήδη σταυρωμένο Ιησού, όχι μόνο να ζητάει αλλά και να πίνει “κάτι” προφανώς ισχυρότερο!

«Έστεκαν δε παρά τω σταυρώ του Ιησού η μήτηρ αυτού, (Μαρία) η αδελφή της μητρός αυτού, Μαρία η του Κλωπά και Μαρία η Μαγδαληνή. (Τρεις συνολικά γυναίκες). Ο Ιησούς είδε την μητέρα του και τον μαθητή τον οποίο αγαπούσε (τον Ιωάννη) να στέκεται πλάι της, (άρα και ο Ιωάννης ήταν επίσης εκεί) και είπε στην μητέρα του, γύναι ιδού ο υιός σου και στον μαθητή (του) είπε, αυτή είναι η μητέρα σου… Μετά απ’ αυτό, (την μικρή αυτή συνομιλία) γνωρίζοντας ο Ιησούς πως όλα είχαν φτάσει στο (προ)καθορισμένο τέλος τους, είπε: Διψώ. Εκεί δε κοντά, βρισκόταν ένα σκεύος γεμάτο ξύδι, (Μασ: και εκείνοι… με τους οποίους συνομιλούσε) βούτηξαν ένα σφουγγάρι στο (συγκεκριμένο) ξύδι, το τοποθέτησαν πάνω σε ένα ύσσωπο (ματσάκι ρίγανης) και το έφεραν στο στόμα του. Μόλις ο Ιησούς έλαβε το όξος είπε, τετέλεσται και γέρνοντας το κεφάλι παρέδωσε το πνεύμα.» (Β.Β. Ιωάν. 19:29-30)

Η εικόνα είναι απολύτως ξεκάθαρη και είναι να απορεί κανείς τι δεν είδαν τόσους αιώνες τουλάχιστον οι περιώνυμοι αμφισβητίες ερευνητές! Εμείς φυσικά πρέπει να σταθούμε εδώ, αναζητώντας τις λεπτομέρειες εκείνες, που θα κάνουν φανερή την διαφορά ερμηνείας!

Ο Ιησούς λοιπόν (κατά την αφήγηση) βρίσκεται ήδη σταυρωμένος ελάχιστα λεπτά πριν από τον “θάνατό” του. Παρ’ όλα αυτά, συνομιλεί με πλήρη διαύγεια με τον Ιωάννη και την μητέρα του, που βρίσκονται «παρά τω σταυρώ», δηλαδή ακριβώς δίπλα του, στη βάση του σταυρού. Ο Ιησούς απευθυνόμενος σ’ αυτούς με πλήρεις τις αισθήσεις του, αναθέτει στον μαθητή του Ιωάννη την προστασία της Μητέρας του Μαρίας. Ακριβώς όμως στην προέκταση της ίδιας αυτής συζήτησης, ο Ιησούς λέει «διψώ», απευθυνόμενος φυσικά σ’ αυτούς που βρίσκονται «παρά τω σταυρώ».

Ο Ιωάννης και οι τρεις Μαρίες, τοποθετούν (αγκυλώνουν) το κατάλληλο σφουγγάρι πάνω σε ένα ματσάκι από φρύγανα ρίγανης χωμένο μπροστά στο κούφιο καλάμι (Ιωάν. 19:29) ή απλά κατ’ ευθείαν σε κατάλληλα σχισμένο καλάμι (Μάρκ. 15:35) που κάποιος φρόντισε να έχει μαζί του, δίνοντας στον Ιησού, που μόλις προηγουμένως συνομιλούσε μαζί τους, μια γουλιά απ’ το δικό τους αυτή τη φορά “όξος”.

Στην σκέψη ότι οι δικοί του άνθρωποι και όχι οι Ρωμαίοι στρατιώτες, είναι αυτοί που έδωσαν την δεύτερη αυτή φορά, το τελικό “όξος” στον Ιησού, μας οδηγούν τα ίδια τα κείμενα! Εν τούτοις, όλες οι θεολογικές ερμηνείες, σπεύδουν, συχνά παραποιώντας αδίστακτα τα κείμενα, να βοηθήσουν την αντίθετη άποψη! Παράδειγμα η εγκεκριμένη απ’ την ιερά σύνοδο μετάφραση της Αγίας Γραφής Β. Βέλλα (Β.Β.) γράφει παντελώς αυθαίρετα: «λέγει (ο Ιησούς) διψώ… (τότε) οι στρατιώτες (η λέξη στρατιώτες δεν υπάρχει στο κείμενο!) βούτηξαν ένα σφουγγάρι στο ξύδι, το στήριξαν στην άκρη ενός κλαδιού ύσσωπου (ο ύσσωπος είναι θάμνος ρίγανης και δεν μπορεί να έχει κλαδιά!) και το έφεραν στο στόμα του Ιησού». (Β.Β. Ιωαν. 19:29). Βλέπουμε ότι οι προχειρότητες, οι παραποιήσεις και οι προσθαφαιρέσεις λέξεων, συνεχίζονται αμείωτες μέχρι σήμερα, αλλοιώνοντας με περισσή αυθάδεια τα κείμενα ώστε αυτά να βοηθούν τις αυθαίρετες θεολογικές ερμηνείες!

Όμως οι Ρωμαίοι στρατιώτες δεν είχαν κανέναν λόγο να περιπαίξουν τον Ιησού επί του σταυρού, δίνοντας του ξύδι, όπως κατά παρέκκλιση όλων των άλλων ευαγγελιστών θέλει ο (γιατρός) Λουκάς (23:37). Μάλιστα, αν ο Λουκάς ήταν πράγματι γιατρός, τότε είναι αυτός που είχε κάθε λόγο να διαστρέψει αυτήν ακριβώς την λεπτομέρεια, καταλαβαίνοντας περισσότερο απ’ όλους τους άλλους, τον πραγματικό ρόλο του τελικού “όξους”! Διότι, ακόμα κι αν θελήσουμε να δεχθούμε ότι οι Ρωμαίοι περιπαίζοντας τον Ιησού του έδωσαν αυτοί το όξος, παραμένει ακατανόητο το γιατί τελικά ο Ιησούς το ήπιε!

Όμως είναι ηλίου φαεινότερο, ότι το αίτημα του Ιησού, διψώ, ήταν αδύνατον να απευθύνεται προς τους Ρωμαίους σταυρωτές του! Ο εσταυρωμένος, δεν μπορούσε έτσι απλά να παραγγέλνει τις ανάγκες του στους παρευρισκόμενους στρατιώτες και να περιμένει ότι αυτοί θα του τις εκπληρώσουν! Ο κρανίου τόπος, δεν ήταν… αναψυκτήριο, αλλά τόπος μαρτυρικού θανάτου! Ο καταδικασμένος σε σταυρικό θάνατο, έπρεπε να πεθάνει ακριβώς από κακουχίες, πείνα και κυρίως δίψα! Το τελευταίο πράγμα λοιπόν που θα περίμενε ένας σταυρωμένος, είναι να ζητήσει και να του δώσουν νερό οι σταυρωτές του!

Φυσικά τέτοιο δικαίωμα προσφοράς τροφής, νερού ή οποιασδήποτε άλλης διευκόλυνσης, αυτονόητα δεν το είχαν ούτε και οι δικοί του άνθρωποι. Κλεφτά όμως, δωροδοκώντας ή και αποσπώντας σύντομα την προσοχή των φρουρών, δύο τρεις δικαιωματικά παραστεκόμενοι συγγενείς, έχοντας έτοιμο το κατάλληλο καλαμένιο εργαλείο, μπορούσαν να του προσφέρουν στα γρήγορα, μια γουλιά νερού… ή “όξους”!

Αυτό ακριβώς έκανε προφανώς η ομάδα του Ιωάννη με τις τρεις Μαρίες, ή και κάποιος απ’ τους υπόλοιπους παρευρισκόμενους ημέτερους! Την κατάλληλη στιγμή όταν «ο Ιησούς είδε πως όλα είχαν φτάσει στο (προ)καθορισμένο τέλος τους είπε: Διψώ… Τότε με τον προαναφερόμενο τρόπο, αντί να του προσφέρουν μια γουλιά ανακουφιστικό νερό… αυτοί του προσφέρουν την αναγκαία για την καρωτική νεκροφάνειά του, κατάλληλη ποσότητα “όξους”!

Ακόμα κι αν γινόταν αντιληπτοί απ’ τους φρουρούς, η όλη κίνηση ήταν τόσο σύντομη, που ο Ιησούς θα προλάβαινε οπωσδήποτε να πιει την απαραίτητη μια γουλιά απ’ το σημαντικό για την περίπτωσή του περιεχόμενο του σπόγγου! Το εξαιρετικά περίεργο είναι, ότι ενώ ο Ιησούς λέει διψώ, δεν αρνείται να πιει το «ξύδι» που του προσφέρουν (όποιοι κι αν του το πρόσφεραν) που απολύτως καμία ανακούφιση δεν μπορούσε να του προσφέρει στην υποτιθέμενη βασανιστική του δίψα!

Ότι το οποιοδήποτε ξύδι, δεν είναι ό,τι καλύτερο για την δίψα, μας το βεβαιώνει στην ίδια την Βίβλο ο ψαλμωδός Δαυίδ, που παραπονιέται (ποιητικά) ότι: «προς ονειδισμόν και ταλαιπωρίαν… (οι εχθροί) μου έδωσαν χολή να φάω και στην δίψαν μου με πότησαν όξος.» (Ψαλμοί 68:21)

Ότι κάποιος “ημέτερος” έσπευσε να ποτίσει το καρωτικόν όξος στον Ιησού, μετά από δική του συνθηματική κραυγή, το ομολογεί σχεδόν με κάθε σαφήνεια ο Ματθαίος γράφοντας: «περί δε την ενάτην ώρα ανεβόησεν ο Ιησούς λέγων: Ηλί, ηλί, λιμά σαβαχθανί. (Κατά τον Ματθαίο ο Ιησούς δεν είπε διψώ, αλλά φώναξε αυτή την συνθηματική χαλδαιική φράση). Τινές δε των εκεί ισταμένων έλεγον τον (προφήτη) Ηλία φωνάζει.»

Η σκέψη όμως αυτή, σαφώς δεν θα μπορούσε να γίνει από Ρωμαίους που αγνοούσαν παντελώς τον Ηλία… «και ευθύς τις εξ αυτών (εξ εκείνων δηλαδή που έστεκαν εκεί και έλεγαν τον Ηλία φωνάζει… άρα σαφώς κάποιος Ιουδαίος και όχι Ρωμαίος) λαβών τον σπόγγον και γεμίσας αυτόν όξος, περιθέσας εις κάλαμον (εδώ παραλείπεται το φρύγανο ρίγανης) επότιζεν αυτόν. (Όχι πότισε άπαξ, αλλά επότιζε αυτόν, που σημαίνει κατ’ επανάληψη!). Ο δε Ιησούς… (αμέσως μετά το δάγκωμα του σπόγγου και την κατάποση της αναγκαίας ποσότητας όξους) αφήκε το πνεύμα… ήσαν δε εκεί γυναίκες πολλαί… μεταξύ των οποίων ήτο Μαρία η Μαγδαληνή και Μαρία η Μήτηρ του…» (Ματθ. 27:45-56)

Ο Μάρκος, ο ίδιος ευαγγελιστής που αναφέρει τον «εσμυρνισμένο οίνο» (Μαρκ. 15:23) των Ρωμαίων, τον οποίον αρνήθηκε στην αρχή της σταύρωσης του ο Ιησούς, ορίζει πως ο εσταυρωμένος δάσκαλός του, είχε πράγματι και μια δεύτερη επαφή με το κατάλληλο αυτή τη φορά “όξος”, που του πρόσφερε όχι Ρωμαίος αυτή τη φορά, αλλά: «τις (ένας) εκ των παρεστώτων… (που) δραμών (δηλαδή ημέτερος, εκ των παρισταμένων που έτρεξε) γεμίσας τον σπόγγον όξους, περιθείς καλάμω (τοποθέτησε τον σπόγγο σε καλάμι και) επότιζεν αυτόν.» (Μαρκ. 15:36)

Αβίαστα λοιπόν οδηγούμεθα στην σκέψη, ότι ο Ιησούς «παρέδωσε το πνεύμα», επειδή την σωστή στιγμή, “δάγκωσε” άπαξ ή κατ’ επανάληψη τον προσφερόμενο σπόγγο και κατάφερε να πιει την σωστή ποσότητα του κατάλληλου “όξους” απ’ τα χέρια των δικών του ανθρώπων!

Για να συνεκτιμηθούν καλύτερα όλες αυτές οι καθοριστικές λεπτομέρειες, πρέπει εδώ να κάνουμε μια μικρή παρένθεση και να υπενθυμίσουμε ότι η βαθιά νάρκωση, έχει το δικό της εντυπωσιακό ιστορικό παρελθόν. Διαβάστε τι έγραψε πριν από λίγες μόνο δεκαετίες ένας διαπρεπής καθηγητής της ιστορίας της ιατρικής του πανεπιστημίου Αθηνών και θα καταλάβετε τι εννοώ.

«Νάρκωση καλείται η δια φαρμάκων ελάττωση της εγερσιμότητας του νευρικού συστήματος μέχρις εξουθένωσης ή καταστολής της λειτουργίας του. Το οδυνηρό αίσθημα του άλγους, νόσων και τραυματισμών, έφερε τους ανθρώπους από αρχαιοτάτων χρόνων στην αναζήτηση μετριασμού ή και καταστολής του. Πιθανότατα εκ τύχης κάποιοι αντελήφθησαν στην αρχή τις ναρκωτικές ιδιότητες των φυτών τις οποίες χρησιμοποίησαν αρχικά εξωτερικώς και αργότερα εσωτερικώς. Ήδη από την αρχαιότητα γνώριζαν τρόπους ναρκώσεων δια πιέσεων της καρωτίδας, και το αιμοφόρο αυτό αγγείο ίσως από το καρόω (ναρκώνω) να ονομάσθηκε καρωτίδα!

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι γνωρίζουν το όπιο και την ινδική κάνναβη (χασίς). Οι Σκύθες κατά τον Ηρόδοτο γνώριζαν την εισπνοή ατμών ινδικής κάνναβης! Στην αρχαία Ινδία αναφέρεται η νάρκωση και η εκτέλεση ανατρήσεως κρανίου του βασιλιά Boja υπό την επίδραση ουσίας με το όνομα zamohini. Ο βασιλιάς ανένηψε από την νάρκη με άλλη διεγερτική ουσία καλούμενη sanjivini.

Οι Εβραίοι στο Ταλμούδ επί Ελεάζαρ αναφέρουν εγχείρηση μετά από λήψη ναρκωτικού ποτού με το όνομα summa deschintha. Αλλού (στο Ταλμούδ) υπονοείται η δυνατότητα ανώδυνης αποκοπής χειρός, συνηθισμένης τιμωρίας τους χρόνους εκείνους. Για κατάδικους σε θάνατο συνιστάται (απ’ τους Εβραίους και το Ταλμούδ) η χορήγηση κάποιου ποτού. Ίσως δε ο οίνος (όξος) που προσέφεραν στον Ιησού επί του σταυρού να είχε αυτήν την ναρκωτική δύναμη. Ο Μιλιαράκης θεωρούσε πιθανό ο οίνος αυτός (που πρόσφεραν στον Ιησού) να περιείχε μανδραγόρα, ναρκωτική ουσία που συνήθως εξάγεται δια οίνου ή όξους…(!)

Η ναρκωτική δύναμη του μανδραγόρα ήταν πασίγνωστη στην αρχαία Ελλάδα. Υπήρχε ολόκληρη κωμωδία του Αλέξιδος, (4ος αι. π.Χ.) που έφερε το όνομα «Η μανδραγοριζομένη». Ακριβώς δε τον μανδραγόρα μεταχειρίζοντο οι Έλληνες προς γενική νάρκωση προκειμένου να εγχειρίσουν ή να καυτηριάσουν τους ιστούς, όπως βεβαιεί ο Διοσκουρίδης: «εφ’ ων βούλεται αναισθησίαν τεμνομένων ή καιομένων ποιήσαι… Καθεύδει δε ο άνθρωπος αισθανόμενος ουδέν επί ώρας τρεις ή τέσσερας… χρώνται (χρησιμοποιούν) δε ταύτην (την ρίζα μανδραγόρα) οι ιατροί, όταν τέμνειν ή καίειν μέλλωσιν… υπνοποιά δε καθίστανται εις τους μυκτήρες (ρώθωνες) προσαγόμενα.» (Διοσκουρίδης περί απλών φαρμάκων, βιβλίο πρώτο, 1:11-14)

Την επιτυχή ενέργεια του (αναισθητοποιού) μανδραγόρα απέδειξε πειραματικώς ο Άγγλος Richardson. Οι Ρωμαίοι εξακολούθησαν να μεταχειρίζονται τον μανδραγόρα ως ναρκωτικό όπως αναφέρουν ο Κέλσος, ο Πλίνιος και ο Απουλήϊος καθώς αργότερα και οι Βυζαντινοί… Κατά τον μεσαίωνα μεταχειρίζοντο τους καλουμένους υπνοφόρους σπόγγους (spongia somnifera).

Οι σπόγγοι αυτοί διεποτίζοντο με ναρκωτικές ουσίες, μανδραγόρου, οπίου, υοσκύαμου, κωνίου κλπ. και μετά εξηραίνοντο. Το ναρκωτικό αυτό παρασκεύασμα (confectio soporis όπως απεκαλείτο) προ της ναρκώσεως ενεβαπτίζετο εντός ύδατος και προσεφέρετο προς εισπνοήν εις τους μέλλοντας να εγχειρηθώσιν. Συνήθως η νάρκωση επήρχετο όχι όπως πίστευαν δια της απλής εισπνοής, αλλά δια της καταπόσεως ποσότητος του καταρρέοντος υγρού εκ του βρεγμένου σπόγγου στην μύτη του εγχειριζόμενου. Μετά την εγχείρηση χορηγούσαν αναληπτικά και όξος προς όσφρησιν, ώστε να αποτραπεί ο ύπνος στον οποίον οι εγχειριζόμενοι εβυθίζοντο για μέρες μετά την εγχείρηση»! (Αριστοτέλης Κούζης, καθηγητής της Ιστορίας της ιατρικής στο πανεπιστήμιο Αθηνών. Από άρθρο του στην εγκυκλοπαίδεια Δρανδάκη στο λήμμα Νάρκωση!)

Παρατηρώντας ξανά ψύχραιμα την συνολική εικόνα του “θείου πάθους” και προσθέτοντας όλες αυτές τις άκρως ενδιαφέρουσες επισημάνσεις, παρατηρούμε ότι η εικόνα του δήθεν θεόσταλτου σωτήρα μας, αλλάζει δραματικά! Μπροστά μας, δεν έχουμε πια έναν θνήσκοντα θεό, αλλά μια ριψοκίνδυνη ομάδα, εφαρμογής των χαλδαιικών τεχνών, που μέσω βαθιάς νάρκωσης, επιχειρεί σκόπιμη νεκροφάνεια!

Όλα τα απαραίτητα βοηθήματα της εποχής, ήταν στη διάθεσή τους! Το δηλητηριοδοχείο, (confectio soporis) ο διάσημος υπνοφόρος σπόγγος (spongia somnifera) η άψογη προκατασκευασμένη καλαμένια προέκταση και οι αποφασισμένοι (αλλά και εν ανάγκη “ενισχυμένοι” δηλαδή εξαναγκασμένοι) ήρωες για την τελική πράξη μιας εξαιρετικά ιστοριοκάπηλης ανάστασης! Τόσο πολύ ταιριάζουν όλα σε μια ανθρωπίνως εφικτή νεκρανάσταση, που αγανακτισμένος θέλει κανείς να φωνάξει: μα έτσι… θα μπορούσε να αναστηθεί οποιοσδήποτε! Είναι να απορεί κανείς! Τι απ’ όλα αυτά δεν είδαμε τόσους αιώνες;

Μιχάλης Καλόπουλος

Δευτέρα 16 Δεκεμβρίου 2013

Η δίκη από τον Δομιτιανό


 

 
Ο βασιλιάς, αφού συνεχάρη τον συκοφάντη για τις άριστες συμβουλές του, όπως είπε, έκανε συστάσεις στον Απολλώνιο να απολογηθεί σύμφωνα με τις υποδείξεις εκείνου· ωστόσο, αφού αντιπαρέλθει τις άλλες κατηγορίες ως ανάξιες για συζήτηση, να αποκριθεί σε τέσσερις μόνον από αυτές, οι οποίες νόμιζε ότι θα τον φέρουν σε αμηχανία και θα δυσκολέψουν τις απαντήσεις του. Τον ρώτησε λοιπόν ως εξής:

«Τι σε έπεισε Απολλώνιε να μην φοράς τα ίδια ρούχα με τους άλλους αλλά διαφορετικά και αλλόκοτα;»

«Διότι», απάντησε, «η γη που με τρέφει η ίδια και με ντύνει, χωρίς να πειράζω τα κακόμοιρα τα ζώα.»

Ο βασιλιάς τον ξαναρώτησε: «Για ποιο λόγο οι άνθρωποι σε αποκαλούν θεό;»

«Διότι», απάντησε, «κάθε άνθρωπος που πιστεύεται ότι είναι αγαθός τιμάται με τον τίτλο του θεού.»

Πότε πέρασε αυτό το απόφθεγμα στην φιλοσοφία του ανδρός το διηγήθηκα όταν έκανα λόγο για τους Ινδούς. Η τρίτη ερώτηση αναφερόταν στον λοιμό της Εφέσου:

«Ποια ήταν η κινητήρια δύναμη ή ποιος σου έβαλε την ιδέα και προείδες ότι θα πέσει λοιμός στην Έφεσο;»

«Επειδή βασιλιά χρησιμοποιώ τροφές ελαφρύτερες από οποιονδήποτε άλλο, γι’ αυτό και πρώτος αντελήφθην το κακό· αν όμως θέλεις μπορώ να σου απαριθμήσω και τις αιτίες για τους λοιμούς.»

Αλλά επειδή ο βασιλιάς, νομίζω, φοβήθηκε μήπως τις παρανομίες, τον ανόσιο γάμο του και τα όσα παράλογα είχε κάνει τα λογαριάσει ο Απολλώνιος ως αιτίες των θεομηνιών του είδους, «δεν έχω ανάγκη τέτοιας απαντήσεως», είπε. Όταν όμως την τέταρτη ερώτησε την έστρεφε εναντίον των συνωμοτών, δεν κινήθηκε με βιασύνη και αμεσότητα, αλλά αφού άφησε να μεσολαβήσει αρκετό διάστημα και βυθίστηκε σε σκέψεις· τέλος, μοιάζοντας με άνθρωπο που νοιώθει ζαλάδες, υπέβαλε την ερώτηση που δεν ήταν όπως την περίμεναν όλοι· διότι αυτοί περίμεναν ότι θα ρίξει το προσωπείο και θα πει πικρά λόγια σχετικά με την θυσία. Εκείνος όμως, όχι έτσι, αλλά με ήπιο τόνο ρώτησε:

«Πες μου, βγαίνοντας από το σπίτι σου την τάδε ημέρα και πηγαίνοντας στην εξοχή, σε ποιον θυσίασες εκείνο το παιδί;»

Και ο Απολλώνιος, σαν να μάλωνε ένα παιδάκι, απάντησε:

«Μίλα καλά· γιατί αν βγήκα από το σπίτι βρέθηκα στην εξοχή· εάν όμως το έκανα αυτό θυσίασα· και εάν θυσίασα τότε έφαγα και το σφάγιο. Ας αποδείξουν λοιπόν τους ισχυρισμούς τους οι αξιόπιστοι μάρτυρές σου.»

Τέτοια είπε ο άνδρας και προκάλεσε μεγαλύτερη επιδοκιμασία απ’ όση επιτρέπεται σε βασιλικό δικαστήριο. Και ο βασιλιάς επειδή θεώρησε ότι το ακροατήριο του συμπαραστέκεται και ότι ταπεινώθηκε από τις απαντήσεις, διότι ήταν πράγματι δυναμικές και λογικές, είπε:

«Σε απαλλάσσω από τις κατηγορίες· θα περιμένεις όμως, διότι θέλω να συζητήσω ιδιαιτέρως μαζί σου.»

Ενισχυμένος από την έκβαση αυτή ο Απολλώνιος είπε:

«Εσένα βασιλιά, σ’ ευχαριστώ· εξ αιτίας όμως αυτών εδώ των αχρείων, καταστράφηκαν οι πόλεις, τα νησιά γέμισαν εξορίστους, η χώρα στενάζει, τα στρατεύματα έχουν κυριευθεί από δειλία, και η σύγκλητος είναι γεμάτη καχυποψίες. Δώσε αν θέλεις και σε μένα την ευκαιρία να μιλήσω, αλλιώς στείλε με σ’ εκείνον που θα μου πάρει το σώμα, γιατί την ψυχή μου δεν μπορείς να την πάρεις. Μάλλον όμως και το σώμα μου δεν μπορείς να το πάρεις, γιατί να με σκοτώσεις δεν μπορείς, διότι εγώ θνητός δεν είμαι.»

Και λέγοντας αυτά εξαφανίστηκε από το δικαστήριο, διευθετώντας έτσι με τον βέλτιστο δυνατό τρόπο το περιστατικό, καθότι ο τύραννος δεν ήταν διατεθειμένος να τον ρωτήσει με ειλικρίνεια για την υπόθεση, αλλά για κάθε είδους άσχετα ζητήματα – διότι καυχόταν που δεν σκότωσε τον Απολλώνιο – ούτε επιθυμούσε ο Απολλώνιος να συρθεί σε τέτοιες συζητήσεις. Και νόμιζε ότι θα μπορούσε να το πετύχει αυτό, αν δεν άφηνε καμμία αμφιβολία για την πραγματική του φύση, αλλά αν γινόταν γνωστό ότι ήταν τέτοιος που να μην είναι δυνατή η σύλληψή του παρά την θέλησή του. Επί πλέον είχε απαλλαγεί από τον φόβο για τους φίλους του. Διότι γι’ αυτούς που δεν είχε καν ξεκινήσει να ρωτάει ο βασιλιάς, πώς ήταν δυνατόν να τους σκοτώσει για κατηγορίες που δεν είχαν επαληθευτεί στο δικαστήριο; Αυτά βρήκα για την δίκη αυτή.

Βίος Απολλωνίου, Βιβλίο Θ, Κεφάλαιο V

Κυριακή 15 Δεκεμβρίου 2013

Οι αγιογραφίες του Χριστού




Η Σινδόνη του Τορίνο αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της ανθρωπότητας. Εκατομμύρια μελετητές την έχουν μελετήσει για να καταλάβουν κάτι παραπάνω για την προέλευση και την αυθεντικότητά της. Επειδή σε αυτό το μακρύ λινό ύφασμα δεν υπάρχει μόνο μια εικόνα· υπάρχει η μορφή ενός άνδρα, του οποίου τα μάτια είναι κλειστά. Σε ποιον ανήκει αυτή η μορφή; Ας ρωτήσουμε τους ανθρώπους που έζησαν στο παρελθόν. Το Σάβανο δεν είναι ένα αντικείμενο της σύγχρονης εποχής· υπήρχε ήδη κατά τον Μεσαίωνα, το γνωρίζουμε χάρη σε αρχαίες πηγές. Ξαφνικά εμφανίστηκε, σαν φάντασμα, το 1389, στην μικρή γαλλική πόλη Lirey. Όσοι έζησαν εκείνη την περίοδο, πίστευαν ότι ήταν το σάβανο του Ιησού Χριστού. Οπότε, η Σινδόνη του Τορίνο μπορεί να είναι ένα λείψανο, ή καλύτερα, το κατ’ εξοχήν Λείψανο.

Γιατί τότε εξακολουθούν να υπάρχουν τόσες αμφιβολίες; Γιατί τόσοι πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι αυτό το αντικείμενο είναι μια μεσαιωνική απάτη;

Κατά τον Μεσαίωνα, η θρησκεία, ο μύθος και η πραγματικότητα, συχνά συνδέονταν στενά· οι άνθρωποι δεν νοιάζονταν να αποδείξουν ότι αυτό που πίστευαν ήταν αλήθεια ή όχι. Μετά, ήρθαν οι σύγχρονοι καιροί. Και η Σινδόνη του Τορίνο δεν σταμάτησε να εγείρει ερωτήσεις και αμφιβολίες.

Πολλοί μελετητές προσπάθησαν να καταλάβουν εάν η Ιερά Σινδόνη μπορεί πραγματικά να ταυτιστεί με το σάβανο του Ιησού. Και τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξαν δεν είναι τόσο διαφορετικά από εκείνα των αρχαίων: η εικόνα στο λινό είναι ενός ανθρώπου ο οποίος βασανίστηκε και σταυρώθηκε, και το κεφάλι του είχε ένα ακάνθινο στεφάνι. Τα πάντα σε αυτήν την εικόνα θυμίζουν αυτά που λέει το Ευαγγέλιο για το Πάθος του Ιησού Χριστού. Αυτό που είναι πιο εκπληκτικό είναι ότι η εικόνα είναι τρισδιάστατη, όπως μια φωτογραφία· αλλά τον Μεσαίωνα, η εφεύρεση της φωτογραφίας ήταν πολύ μακριά.

Έτσι, όλα φαίνονται ξεκάθαρα: ο άνθρωπος της Σινδόνης είναι ο Ιησούς από την Ναζαρέτ. Αλλά όχι, τίποτα δεν είναι τόσο εύκολο όταν μιλάμε για την Ιστορία. Το 1988, η Ιερά Σινδόνη αναλύθηκε με ραδιοχρονολόγηση. Και το αποτέλεσμα αυτής της εξέτασης ακούγεται σαν ετυμηγορία: η Σινδόνη δεν ήταν παλαιότερη του 14ου αιώνα. Η αποκάλυψη αυτή φάνηκε να σημαίνει το τέλος των μελετών σχετικά με την Σινδόνη του Τορίνο. Το σάβανο του Χριστού έπρεπε να αναζητηθεί αλλού.

Αλλά η Σινδόνη είναι ένα πολύ ιδιαίτερο αντικείμενο· και οι σχετικές μελέτες συνεχίστηκαν, και μέρα με την μέρα προέκυπταν στοιχεία που φαινόταν να αποδεικνύουν ότι το Ιερό Ύφασμα ήταν πολύ παλαιό. Επί πλέον, η χρονολόγηση με άνθρακα μπορεί να εφαρμοστεί μόνον σε μη μολυσμένα στοιχεία· και το σάβανο δεν είναι αμόλυντο, επειδή ήρθε σε επαφή με φωτιά και με τα στοιχεία της αφοσίωσης εκατομμυρίων ανθρώπων. Έτσι οι μελέτες για την Σινδόνη είναι ακόμα σε εξέλιξη, και ίσως να μην τελειώσουν ποτέ.

Αλλά υπάρχει κάποιος λόγος για τον οποίο οι αρχαίοι πίστευαν ότι η Σινδόνη ήταν το ταφικό σάβανο του Χριστού; Γιατί ο Geoffrey III de Charny, ο πρώτος που εξέθεσε το σάβανο στο Lirey, το παρουσίασε ως την πραγματική εικόνα του σώματος και του προσώπου του Χριστού;

Ας δούμε το πρόσωπο του Ανθρώπου στο Σάβανο: θυμίζει ακριβώς το πρόσωπο του Χριστού στην τέχνη. Μπορούμε να σκεφτούμε ότι οι καλλιτέχνες του Μεσαίωνα ήταν τόσο σίγουροι ότι βρήκαν την πραγματική εικόνα του Ιησού, ώστε την έκαναν το μοναδικό πρότυπο των έργων τέχνης.

Αλλά δεν είναι τόσο εύκολο όσο φαίνεται. Αυτά τα έργα δεν μπορούν να χρονολογηθούν όλα στον Μεσαίωνα: πολλά είναι πολύ παλαιότερα, όχι μακριά από την εποχή του Ιησού από την Ναζαρέτ.

Κάποιος μπορεί να σκεφτεί ότι ο μυστηριώδης «εφευρέτης» του Σαβάνου έφτιαξε αυτήν την εικόνα όμοια με εκείνες των έργων τέχνης. Αλλά ούτε αυτή η λύση είναι υπεράνω υποψίας: πολλές από αυτές τις εικόνες δεν ήταν γνωστές κατά τον Μεσαίωνα, επειδή ανακαλύφθηκαν από τους αρχαιολόγους μόλις λίγα χρόνια πριν (όπως το αργυρό αγγείο της Χομς).

Πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι κατά τους πρώτους αιώνες της χριστιανικής εποχής, ο Ιησούς δεν αναπαρίστατο σύμφωνα με ένα μοναδικό μοντέλο: συχνά αναπαρίστατο ως ένας νεαρός άνδρας, με κοντά μαλλιά και αγένειος. Μόνο μετά τον 6ο αιώνα μ.Χ. όλα άλλαξαν: οι καλλιτέχνες άρχισαν να αναπαριστούν τον Χριστό με μακριά γενειάδα και μακριά μαλλιά. Το πιο παράξενο είναι ότι το πρόσωπό του δεν αναπαρίστατο πλέον ως κάτι τέλειο (όπως θα ήταν φυσικό για την αναπαράσταση του Θεού), αλλά ήταν γεμάτο ατέλειες και ασυμμετρίες: Η μύτη του ήταν στραβή, το ένα μάγουλο ήταν μεγαλύτερο από το άλλο, είχε οφθαλμική κόγχη, και στο μέτωπό του ήταν συχνά μια παράξενη μικρή τούφα. Φαινόταν σαν οι καλλιτέχνες να ήθελαν να αναπαράγουν στο πρόσωπό του τα σημάδια του Πάθους.

Με ποιον μοιάζει το πρόσωπο του Χριστού στα αρχαία έργα τέχνης; Με τον Άνθρωπο της Σινδόνης. Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό στοιχείο, επειδή υποστηρίζει την θεωρία ότι το σάβανο υπάρχει από πολύ παλιά. Η ομοιότητα μεταξύ αυτών των εικόνων είναι προφανής. Αλλά υπάρχουν άλλα στοιχεία που να στηρίζουν την θεωρία της προέλευσης των παλαιότερων εικόνων του Χριστού από την Σινδόνη του Τορίνο;

Επειδή η συγγραφέας του βιβλίου είναι Αρχαιολόγος και Παλαιοντολόγος, προσπάθησε να αναλύσει αρχαίες πηγές και έγγραφα, προκειμένου να καταλάβει αν μπορούσε να στηριχθεί αυτή η θέση. Μελέτησε την ιστορία όσων παρακολούθησαν την ολοκλήρωση αυτών των έργων (οπότε και την ιστορία των καλλιτεχνών και όσων ανέθεσαν τα κτήρια, οι οποίοι ήταν συχνά βασιλείς και αυτοκράτορες). Η ανάλυση αυτή οδήγησε σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα: όλες αυτές οι εικόνες έχουν κατά κάποιο τρόπο μια ιστορική σύνδεση με την Ιερά Σινδόνη.

Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, για την εικόνα του Παντοκράτορος της μονής της Αγίας Αικατερίνης στο Όρος Σινά: σε αυτήν την εικόνα, το πρόσωπο του Χριστού είναι πολύ όμοιο με εκείνο του Ανθρώπου στο Σάβανο.





Η εικόνα αυτή ήταν δώρο του Ιουστινιανού Α΄ στους μοναχούς του Σινά. Είναι πιθανόν ο Αυτοκράτορας να γνώριζε την Ιερά Σινδόνη;

Για να απαντήσουμε στο ερώτημα, πρέπει να αναλύσουμε μια θεωρία σύμφωνα με την οποία η ιστορία της Σινδόνης συνδέεται με την ιστορία ενός άλλου λειψάνου, του Μανδηλίου. Σύμφωνα με τον θρύλο, ήταν ένα λινό ύφασμα στο οποίο ο Ιησούς εντύπωσε το σχήμα του προσώπου Του, για να ικανοποιήσει τον Άβγαρο, βασιλιά της συριακής πόλης της Έδεσσας.

Δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι το Σάβανο και το Μανδήλιον είναι το ίδιο αντικείμενο· παρ’ όλα αυτά, αυτή μπορεί να είναι μια πιθανή διαδρομή που πρέπει να ακολουθήσουμε προκειμένου να καταλάβουμε πού ήταν η Ιερά Σινδόνη πριν το 1359. Σίγουρα η ιστορία του Αβγάρου είναι θρύλος, αλλά πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι υπάρχουν ορισμένα ιστορικά στοιχεία σε αυτόν.

Για τον λόγο αυτό, στην παρούσα έρευνα η Σινδόνη θα ταυτιστεί με το Μανδήλιον (ονομάζεται επίσης αχειροποίητον, εικόνα που δεν έγινε από ανθρώπινα χέρια), επίσης σύμφωνα με τις δηλώσεις των παλαιοτέρων που το περιέγραψαν με τις ίδιες λέξεις που θα χρησιμοποιούσαμε αν μιλάγαμε για την Ιερά Σινδόνη.

Το Μανδήλιον, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, επανεμφανίστηκε στην πόλη της Έδεσσας ακριβώς τον 6ο αιώνα μ.Χ.: γνωρίζουμε ήδη ότι η παραδοσιακή εικονογράφηση του γενειοφόρου Χριστού εξαπλώθηκε ακριβώς τον 6ο αιώνα. Ίσως αυτό δεν είναι μόνο μια σύμπτωση.

Αλλά πώς μπορούσε ο Ιουστινιανός να ξέρει το Μανδήλιον; Ένας από τους ιστορικούς του Ιουστινιανού, ο Προκόπιος Καισαρείας, μας πληροφορεί ότι ο αυτοκράτορας είχε χορηγήσει τεράστιες παρεμβάσεις στην πόλη της Έδεσσας, μετά την τρομερή υπερχείλιση του ποταμού Σκίρτου. Τα αρχαία χρονικά αφηγούνται ότι το Μανδήλιον ήταν κρυμμένο στα τείχη της πόλης προκειμένου να την προστατεύσει από τους διωγμούς των Χριστιανών. Ίσως το αχειροποίητον προέκυψε ακριβώς σ’ αυτήν την περίπτωση, και με τον τρόπο αυτό ο Ιουστινιανός το έμαθε. Ο Αυτοκράτορας πρέπει να κατάλαβε την μεγάλη σημασία αυτής της εικόνας: ήθελε να είναι το πρότυπο για το εικόνισμα που θα έδινε στους μοναχούς του Σινά.

Ο Ιουστινιανός ωστόσο, δεν ταυτοποίησε το Μανδήλιον ως το σάβανο του Ιησού. Αλλά αυτό δεν πρέπει να ακούγεται πολύ παράξενο: κατά τους πρώτους αιώνες της χριστιανικής εποχής, δεν θα ήταν κατάλληλο να εκτεθεί η εικόνα ενός γυμνού σώματος σε λαϊκό προσκύνημα. Πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι για πολλούς αιώνες οι θεατές μπορούσαν να δουν μόνον το πρόσωπο του σώματος εντυπωμένο στο Μανδήλιον· για τον λόγο αυτό, ήταν αδύνατο να προσδιοριστεί ως επιτύμβιο σάβανο. Θα μπορούσε να είναι ο λόγος για τον οποίο, στον θρύλο του Αβγάρου, λέγεται ότι ο Ιησούς εντύπωσε μόνο την εικόνα του προσώπου Του στο ύφασμα.

Έτσι, ο Ιουστινιανός ήταν ο πρώτος που ήθελε το Μανδήλιον (άρα την Σινδόνη;) να χρησιμοποιηθεί ως το πρότυπο για την αναπαράσταση του προσώπου του Σωτήρα. Γρήγορα τον μιμήθηκε ένας από τους διαδόχους του, ο Ιουστινιανός Β΄, ο οποίος αναπαρέστησε τον Ιησού σύμφωνα με την νέα εικονογραφία όχι σε μια εικόνα, αλλά σ’ ένα κέρμα, το χρυσό solidus.





Ακόμη και αν είναι ένα μικρό νόμισμα, μπορούμε εύκολα να δούμε πόσο εντυπωσιακή είναι η ομοιότητα ανάμεσα στο πρόσωπο του Χριστού και αυτό του Ανθρώπου της Σινδόνης.

Μετά τον Ιουστινιανό Β΄, μπορούμε να βρούμε την νέα εικονογραφία σε διάφορα νομίσματα των διαδόχων του: φαίνεται να υπήρχε μόνον ένα δυνατό πρότυπο για την αναπαράσταση του Χριστού, ένα καθολικό πρότυπο, και αντιστοιχούσε στην εικόνα της Ιεράς Σινδόνης.

Όπως γνωρίζουμε, η Έδεσσα βρισκόταν στην Συρία. Όχι πολύ μακριά από εκεί, σε μια μικρή πόλη που ονομάζεται Έμεσα (σήμερα Χομς), πριν από λίγα χρόνια βρέθηκε ένα θαυμάσιο ασημένιο αγγείο, με την εικόνα του προσώπου του Ιησού, εκπληκτικά παρόμοιο με εκείνο του Ανθρώπου του Σαβάνου.





Οι μελετητές που μελέτησαν αυτό το αντικείμενο πιστεύουν ότι προήλθε από το Βυζάντιο, όπου, όπως είδαμε, το Μανδήλιον ήταν γνωστό τουλάχιστον από τον 6ο αιώνα. Επί πλέον, η Έμεσα δεν ήταν μακριά από την Έδεσσα: ίσως οι καλλιτέχνες που δημιούργησαν αυτό το αγγείο να είδαν απ’ ευθείας το Μανδήλιον στην πόλη του Αβγάρου.

Μπορούμε να δούμε ότι το πρότυπο της Ιεράς Σινδόνης άρχισε να εξαπλώνεται γρήγορα σε όλο τον ανατολικό χριστιανικό κόσμο. Η σημασία αυτού του λειψάνου είχε μεγαλώσει, και οι αυτοκράτορες της Ανατολικής Αυτοκρατορίας δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά την παραμονή του στην μακρινή πόλη της Έδεσσας.

Έτσι, τον 10ο αιώνα, ο αυτοκράτορας Ρωμανός Α΄ Λεκαπηνός, μάλλον κατά υπόδειξη του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου, ήθελε το αχειροποίητον να μεταφερθεί στην Κωνσταντινούπολη. Δεν ήταν εύκολο να πείσει τους κατοίκους της Έδεσσας να παραιτηθούν από ένα τόσο σημαντικό αντικείμενο λατρείας· αλλά στο τέλος η πόλη κατακλύστηκε από τα αυτοκρατορικά στρατεύματα, και το 944 το Μανδήλιον μεταφέρθηκε στην Κων/πολη με μια μεγάλη τελετή· παρέμεινε στην αυτοκρατορική πόλη μέχρι την Τέταρτη Σταυροφορία.

Ο Κωνσταντίνος Ζ΄ ήταν ειλικρινά αφοσιωμένος στο Μανδήλιον: συνέταξε μια ομιλία όπου είπε ότι η εικόνα στο ύφασμα ήταν ξεθωριασμένη, όχι χρωματισμένη. Αυτά τα λόγια θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε για να περιγράψουμε την Σινδόνη του Τορίνο.

Μια άλλη εικόνα του προσώπου του Χριστού που είναι πολύ παρόμοια με εκείνη της Σινδόνης προέρχεται από την πόλη της Θεσσαλονίκης: η εικόνα είναι μία από τις τοιχογραφίες του ναού της Παναγίας της Χαλκηδόνος. Εδώ το πρόσωπο του Παντοκράτορος φαίνεται να ιχνογραφείται από εκείνο του Ανθρώπου της Σινδόνης.




Ποιος κόσμησε αυτή την υπέροχη Εκκλησία; Ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, οι καλλιτέχνες που δημιούργησαν τις τοιχογραφίες ήρθαν από το Βυζάντιο, όπου μάλλον είχαν δει και αντιγράψει την εικόνα του Μανδηλίου. Η εκκλησία κτίστηκε χάρη στον Χριστόφορο, έναν βυζαντινό αξιωματούχο: σίγουρα θα μπορούσε να δει το αχειροποίητον στην πρωτεύουσα, και ήθελε να είναι το πρότυπο για το πρόσωπο του Χριστού. Στην εκκλησία αυτή υπάρχει επίσης μια άλλη ενδιαφέρουσα εικόνα: η Ετοιμασία. Αυτή ήταν η αναπαράσταση ενός θρόνου με τα λείψανα της Ζωής και των Παθών του Χριστού πάνω του. Συμβόλιζε ότι όλα αυτά τα λείψανα βρίσκονταν στα χέρια των αυτοκρατόρων της Κωνσταντινούπολης. Αυτή η αναπαράσταση μπορεί να βρεθεί σε όλα σχεδόν τα μέρη όπου υπάρχει μια εικόνα του Ιησού παρόμοια με εκείνη της Σινδόνης. Ίσως οι δύο εικόνες να τοποθετούνταν πάντοτε μαζί διότι και το Μανδήλιον ήταν ένα λείψανο, και, όπως τα άλλα, ανήκε στους αυτοκράτορες της Ανατολής.

Ας αναλύσουμε τώρα μια άλλη εικόνα παρόμοια με εκείνη του Σαβάνου: αυτή την φορά πρέπει να πάμε στην μακρινή πόλη του Κιέβου, όπου, μεταξύ του 10ου και 11ου αιώνα, μια δυναστεία Σλάβων πριγκίπων είχε δημιουργήσει μια μεγάλη αυτοκρατορία.





Ο τρούλος του καθεδρικού ναού της Αγίας Σοφίας καλύπτεται από την μεγαλοπρεπή εικόνα του Παντοκράτορος. Το σχήμα του προσώπου του Χριστού (η στραβή μύτη, τα έντονα καμπύλα φρύδια, τα διαφορετικά μάγουλα, το στρογγυλό πηγούνι) είναι όμοιο με αυτό του Ανθρώπου στο Σάβανο. Το πιο εκπληκτικό είναι η σύμπτωση των αναλογιών αυτών των εικόνων.

Και σ’ αυτή την περίπτωση οι καλλιτέχνες που έφτιαξαν την εικόνα ήρθαν από την Κωνσταντινούπολη. Αλλά υπάρχει και μια άλλη σύνδεση μεταξύ του Παντοκράτορος της Αγίας Σοφίας και του Μανδηλίου: λίγα χρόνια πριν χτιστεί η εκκλησία, η πριγκίπισσα Όλγα, η οποία κυβερνούσε, είχε πάει στο Βυζάντιο για να βαφτιστεί. Και ο νονός της ήταν ο Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος, ο οποίος ήταν, όπως είδαμε, από τους πιο ένθερμα αφοσιωμένους στο Μανδήλιον. Η πριγκίπισσα Όλγα μπορεί να ήλθε σε επαφή με αυτό το λείψανο στο ταξίδι της. Επίσης στην εκκλησία της Αγίας Σοφίας υπάρχει μια εικόνα της Ετοιμασίας.

Κατά την διάρκεια αυτής της διαδρομής μέσα στους αιώνες, μπορούμε να δούμε ότι φαίνεται να υπάρχει μια λεπτή γραμμή που ενώνει τους ανθρώπους και τις εικόνες με την Ιερά Σινδόνη.

Η νέα εικονογραφία του προσώπου του Χριστού δεν απλώθηκε μόνον στην Ανατολή: σύντομα έφτασε και στην Δύση, και η πρώτη εμφάνιση βρίσκεται στην ιταλική εκκλησία της Santa Maria foris portas, στην μικρή πόλη Castelseprio, κοντά στο Βαρέζε.





Οι μελετητές δεν συμφωνούν στην χρονολόγηση αυτής της εκκλησίας: σύμφωνα με κάποιον, χτίστηκε σε μια πολύ αρχαία εποχή, περί τον 6ο αιώνα, αλλά άλλοι πιστεύουν ότι χτίστηκε μετά τον 10ο αιώνα. Αυτό που είναι σημαντικό, είναι ότι και σε αυτό το μέρος υπάρχει μια εικόνα του προσώπου του Ιησού, που είναι πολύ παρόμοιο με εκείνο του Ανθρώπου στο Σάβανο. Οι μελετητές συμφωνούν σχετικά με την προέλευση των καλλιτεχνών που έφτιαξαν αυτή την εικόνα: ήρθαν, πάλι, από το Βυζάντιο.

Γνωρίζουμε επίσης ότι το οικοδόμημα είχε ανατεθεί από έναν αρχιεπίσκοπο της Εκκλησίας, ο οποίος είχε βαθειά γνώση της Αγίας Γραφής και των θεολογικών υποθέσεων. Είναι πολύ πιθανό ότι ήξερε το Μανδήλιον, το οποίο είχε γίνει ένα από τα πιο σημαντικά λείψανα του χριστιανικού κόσμου: δεν είχε ακόμα ταυτιστεί με την Ιερά Σινδόνη, αλλά οι άνθρωποι πίστευαν ότι η εικόνα πάνω του είχε δημιουργηθεί από τον Ιησού Χριστό.

Το ταξίδι μας τελειώνει σε ένα μέρος μακριά από το Βυζάντιο: την νορμανδική Σικελία. Σε κάθε εκκλησία που ιδρύθηκε από τους βασιλείς της δυναστείας Altavilla, υπάρχει τουλάχιστον μια εικόνα του προσώπου του Παντοκράτορος παρόμοια με τον Άνθρωπο στο Σάβανο.

Ας δούμε για παράδειγμα την έξοχη εικόνα της εκκλησίας της Santa Maria dell’ Ammiraglio (ονομάζεται επίσης Μαρτοράνα) στο Παλέρμο, ή εκείνη στο Monreale Dome. Η εικόνα του Παντοκράτορος σε όλες αυτές τις εκκλησίες διαχέεται στο κτήριο, και δείχνει μια τέλεια αντιστοιχία με την εικόνα της Σινδόνης του Τορίνο.











Πώς θα μπορούσαν οι Νορμανδοί βασιλιάδες να ξέρουν το Μανδήλιον; Στην αρχαιότητα, κάποιος που δημιουργούσε ένα νέο βασίλειο συχνά προσπαθούσε να μιμηθεί ένα ήδη υπάρχον, προκειμένου να αποκτήσει κάποια από την δύναμη και την εξουσία του. Το ίδιο έκαναν και οι Νορμανδοί, που είδαν το Βυζάντιο από πολιτική και πολιτιστική άποψη.

Έτσι παρήγαγαν την ίδια τέχνη, κάλεσαν Βυζαντινούς καλλιτέχνες και ήταν αφοσιωμένοι στα ίδια κειμήλια, και στο Μανδήλιον επίσης. Είμαστε σίγουροι ότι η Altavilla γνώριζε το αχειροποίητο: στο Monreale Dome μπορούμε να δούμε ένα μωσαϊκό που αναπαριστά το Ιερό Μανδήλιο να περιβάλλεται από αγγέλους.

Έτσι είδαμε πολλές εικόνες του Χριστού, οι οποίες φαίνεται να βασίζονται σε ένα μοναδικό πρότυπο, την Σινδόνη του Τορίνο. Αλλά πώς μπορούσαν οι καλλιτέχνες να θυμούνται τόσο καλά τα χαρακτηριστικά του αρχικού; Η ανάλυσή μας επεκτάθηκε σ’ ένα ευρύ διάστημα, παρ’ όλα αυτά οι εικόνες είναι παρόμοιες αναμεταξύ τους ακόμη και στα μικρότερα χαρακτηριστικά.

Η εξήγηση μπορεί να βρεθεί στις χρήσεις του βυζαντινού κόσμου: εδώ οι καλλιτέχνες έπρεπε να περάσουν κάποιο χρονικό διάστημα ως μαθητές στην Κωνσταντινούπολη, όπου έμαθαν το επάγγελμα και παρατήρησαν τα μοντέλα. Επί πλέον, σε αυτό το διάστημα είχαν την δυνατότητα να αντιγράψουν τα πρωτότυπα μοντέλα σε χαρτιά που ονομάζονταν «βιβλία μοτίβα», όπου το αρχέτυπο αναπαραγόταν λεπτομερώς. Τα βιβλία μοτίβα ήταν συνήθως πολύ μικρά και μπορούσαν εύκολα να μεταφερθούν από το ένα μέρος στο άλλο.

Υπάρχουν κάποιες τελευταίες παρατηρήσεις που μπορούμε να κάνουμε για τις εικόνες του προσώπου του Χριστού οι οποίες είναι παρόμοιες με την Ιερά Σινδόνη: είναι όλες σε περιβάλλοντα όπου οι αρχαίοι ήθελαν να τονίσουν το δόγμα της ενσαρκώσεως του Θεού. Ο καλύτερος τρόπος να αποδειχτεί η ενσάρκωση ήταν να φανεί, με κάθε δυνατό τρόπο, ότι ο Ιησούς είχε αφήσει στην ανθρωπότητα ένα είδος «φωτογραφίας» του προσώπου Του, η οποία ήταν το Άγιο Μανδήλιο. Προφανώς το αχειροποίητο δεν μπορούσε να μεταφέρεται από τόπο σε τόπο. Αλλά ήταν δυνατό να καταδειχθεί η ύπαρξή του αναπαράγοντάς το σε εικόνες (ψηφιδωτά, εικονίσματα, νομίσματα), στις οποίες το πρόσωπο του Χριστού ήταν όπως στο πρωτότυπο. Η μορφή του Μανδηλίου αντιπροσώπευε την ισχυρότερη απόδειξη της ενσάρκωσης. Για τον λόγο αυτό, οι βασιλιάδες, οι μονάρχες και οι λειτουργοί αποφάσισαν να το κάνουν το μοντέλο, το αρχέτυπο για την εικόνα του προσώπου του Κυρίου.

Υπάρχει ένα άλλο αξιοσημείωτο σημείο: οι εικόνες που αναλύσαμε είναι λίγο πολύ παρόμοιες με το πρωτότυπο σύμφωνα με το γεγονός ότι είχαν ανατεθεί από έναν βασιλιά ή λειτουργό. Ας δούμε το πρόσωπο του Χριστού στην εκκλησία της Παναγίας της Χαλκηδόνος: οι δύο εικόνες είναι απολύτως στοιβάσιμες και ταυτόσημες. Ποιος έχτισε αυτή την εκκλησία; Ένας απλός αξιωματούχος, όχι βασιλιάς. Το ίδιο συμβαίνει και στην εκκλησία της Santa Maria foris portas στο Castelseprio: εδώ τα σημάδια του Πάθους, όπως η στραβή μύτη, είναι σχεδόν τονισμένα. Και σ’ αυτήν την περίπτωση, η εκκλησία δεν ανατέθηκε από έναν βασιλιά.

Τώρα ας δούμε τις εικόνες της Αγίας Σοφίας του Κιέβου, ή αυτή στο Monreale Dome, που χτίστηκαν από βασιλιάδες και αυτοκράτορες. Εδώ το πρόσωπο του Παντοκράτορος μοιάζει με εκείνο της Σινδόνης, αλλά όχι μ’ εκείνο της Θεσσαλονίκης. Εδώ η μορφή του αναπαρίσταται μ
’ έναν πιο επίσημο τρόπο, περιβάλλεται από μια μεγαλύτερη τελειότητα, είναι σχεδόν εξιδανικευμένη.

Μάλλον αν αυτός που αποφάσισε να χτίσει την εκκλησία ήταν αξιωματούχος, ήταν ελεύθερος να διατάξει τους καλλιτέχνες να είναι πιο πιστοί στο μοντέλο, λόγω της χαμηλότερης εξουσίας του αξιώματός του. Για τους βασιλιάδες και τους αυτοκράτορες, τα πάντα στα κτήρια τους έπρεπε να παραπέμπουν στην εξουσία τους. Επίσης οι ιερές εικόνες έπρεπε να διαπνέονται από την εξουσία, και η εικόνα του Χριστού έπρεπε κατά τον ίδιο τρόπο να είναι τέλεια. Κατά συνέπεια, όλα τα εμφανή σημάδια του Πάθους, τα οποία ήταν τόσο σαφή στο Μανδήλιον, δεν μπορούσαν να αναπαραχθούν στα έργα.

Το ταξίδι μας ανά τους αιώνες μας έκανε να ανακαλύψουμε τους τρόπους μέσω των οποίων η Ιερά Σινδόνη είχε γίνει το πρότυπο για την αναπαράσταση της επίγειας εμφάνισης του Ιησού. Η αρχαία ιστορία δεν δίνει ποτέ επαρκή στοιχεία που να μας επιτρέπουν να είμαστε σίγουροι για τα συμπεράσματά μας. Αλλά μας προσφέρει ίχνη, αποδείξεις, τα οποία μπορούν να βοηθήσουν στην ανασύνθεση της Αλήθειας.

Η ταυτοποίηση της Σινδόνης του Τορίνο με το Μανδήλιον δεν είναι σίγουρη· αλλά είναι ένας πιθανός δρόμος, ώστε τουλάχιστον πρέπει να τον διαβούμε. Οι ιστορικές έγγραφες πηγές μπορούν να είναι οι φανοί που θα φωτίζουν τα βήματά μας. Και μας κάνουν να πιστεύουμε ότι γίνεται να προσδιορισθούν τα δύο κειμήλια.

Υπάρχει επίσης ένα άλλο είδος πηγών: αρχαίες εικόνες, οι οποίες μπορεί να είναι εικονίσματα, ψηφιδωτά και κέρματα. Αυτά τα ευρήματα μας δείχνουν ότι το πρόσωπο του Χριστού στην τέχνη είχε, κατά την αρχαιότητα, τα ίδια χαρακτηριστικά της Σινδόνης του Τορίνο. Ίσως είναι απλά μια περίπτωση όπου η δημιουργία της νέας εικονογραφίας εξαπλώθηκε ακριβώς τον 6ο αιώνα, όταν βρέθηκε το Μανδήλιον στην πόλη της Έδεσσας. Αλλά όταν μιλάμε για την ιστορία, υπάρχουν λίγα πράγματα που μπορούν να αφεθούν στην τύχη.

Οι έγγραφες και εικονογραφικές πηγές μας καθοδήγησαν μέχρι εδώ, και μας επέτρεψαν να ταξιδέψουμε στην ιστορία των δύο εικόνων: του Ανθρώπου της Σινδόνης του Τορίνο και του προσώπου του Ιησού Χριστού στην τέχνη. Ένα ταξίδι στην ιστορία δύο πανομοιότυπων εικόνων.

Flavia Manservigi

Η Εικόνα του Ιησού




Τον έκτο αιώνα όλοι οι αγένειοι, στρογγυλοί ή θηλυπρεπείς τύποι του Ιησού εξαφανίστηκαν ξαφνικά όπως και τα στοιχεία ρωμαϊκού ή ελληνικού στυλ. Αυτό που έμεινε ήταν το πορτρέτο του Ιησού με μεγάλα μάτια, μακρύ πρόσωπο, διακριτά φρύδια, μια εντυπωσιακά μακριά μύτη, άνω χείλη και γενειάδα στο πηγούνι (συχνά χωρισμένη στα δύο), και μακριά κυματιστά μαλλιά με μια χωρίστρα στην μέση· εν συντομία, το πρόσωπο που ξέρουμε απ’ το ύφασμα του Τορίνο. [...]

Αλλά οι θεολόγοι δεν θα μπορούσαν να συμφωνήσουν με οποιαδήποτε εικόνα λεγόταν να παριστάνει τον Ιησού. Αν το παρουσιαστικό ήταν να εμφανίζεται στην υλική εικόνα, έπρεπε να βεβαιωθούν ότι τα εικονίσματα που ενέκριναν οι αρχές ήταν όσο το δυνατόν πιο κοντά στην πραγματική εμφάνιση του Κυρίου. Και δεν μπορούσαν να βασιστούν σε αναφορές των συγχρόνων του Ιησού για τα χαρακτηριστικά και την μορφή του – δεν υπήρχε καμμία.

Εν μέσω αυτής της συζήτησης ήρθε η Εικόνα της Έδεσσας. Ιδού μια εικόνα με τα χαρακτηριστικά που ο ίδιος ο Κύριος είχε εντυπώσει στο λινό! Οι αυθεντίες της θεολογίας εικονισμάτων έπρεπε πρώτα να εξακριβώσουν αν μια τέτοια θαυματουργή εικόνα του Ιησού υπήρχε πραγματικά. Αυτό θα σήμαινε όχι μόνον ότι ο Ιησούς ήταν απεικονίσημος, αλλά και ότι ο ίδιος είχε δημιουργήσει την εικόνα και άρα είχε δώσει την έγκρισή του. [...] Τα πολυάριθμα αντίγραφα που εμφανίζονταν παντού σύντομα διέδωσαν τα χαρακτηριστικά της «αληθινής όψης», και θα πρέπει να ήταν φανερό σε κάθε καλλιτέχνη ότι θα έπρεπε να ακολουθήσει το πρότυπο της εικόνας του «προσώπου στο ύφασμα» όταν σχεδίαζε ένα πορτρέτο του Ιησού. Πράγματι, η συναρπαστική υπόθεση που εξετάζουμε λέει ότι η εικόνα στο ύφασμα του Τορίνο, γνωστό ως το Μανδήλιον της Έδεσσας, ήταν το κλειδί για την ιδιαιτέρως κρίσιμη αλλαγή στην εικονογραφική αναπαράσταση του Χριστού – το πρωτότυπο της «αληθινής εικόνας του Ιησού».

Στους διάφορους καλλιτέχνες μάλλον ανετέθη να αντιγράψουν το Μανδήλιον, μένοντας πιστοί στο πρωτότυπο, και ζητώντας τους ειδικά να προσπαθήσουν να δώσουν την δέουσα προσοχή. Έχουμε ένα παράδειγμα ενός τέτοιου αντιγράφου ήδη από τον 6ο αιώνα, το οποίο είναι όντως αξιοσημείωτο. Είναι ένα πορτρέτο του Ιησού σ’ ένα περιδέραιο (βλέπε εικόνα παρακάτω) χωρίς φωτοστέφανο – επίσης απόν στην μορφή του Σαβάνου – το οποίο ταιριάζει με την εικόνα στο ύφασμα σε κάθε λεπτομέρεια. [...]




Στο μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά υπάρχει μία από τις πιο όμορφες εικόνες του Χριστού του 6ου αιώνα. Δεν υπάρχει ισάξιά της στην τεχνική της τελειότητα και καλλιτεχνική εκφραστικότητα. Βλέποντας το πρόσωπο αισθάνεσαι ότι ο ζωγράφος προσπάθησε να φέρει στην ζωή την σκιώδη εικόνα στο Σάβανο, πιστή στο πρωτότυπο:




Την δεκαετία του 1930 ο Paul Vignon έστρεψε την προσοχή του στον ρόλο που έπαιξε η εικόνα του Σαβάνου στην ιστορία της τέχνης, και μια μέρα ανακάλυψε ένα παράδοξο γεωμετρικό σχήμα ανάμεσα στα φρύδια ενός πορτρέτου του Χριστού στην ρωμαϊκή κατακόμβη του Ποντιανού. Ήταν ένα σημάδι σε σχήμα U. O Βινιόν έμεινε έκπληκτος, διότι αυτή η γραμμή δεν είχε κάποιο σκοπό και δεν φαινόταν να έχει σχέση με την υπόλοιπη ζωγραφιά. Ενθουσιάστηκε περισσότερο όταν συνειδητοποίησε ότι είχε δει αυτό το σημάδι στο ίδιο σημείο στο πρόσωπο του Σαβάνου! Δεν είναι σαφές πώς βρέθηκε εκεί. Κατά πάσα πιθανότητα δεν ανήκει στα πραγματικά χαρακτηριστικά του «Ανθρώπου στο Σάβανο». Σε κάθε περίπτωση ο ερευνητής είχε βρει ένα νέο πεδίο έρευνας. Είχε ήδη προσέξει ότι τα πορτρέτα του Χριστού από τον 6ο αιώνα και μετά ήταν αξιοσημείωτα όμοια με το πρόσωπο στο Σάβανο. Αλλά τώρα είχε ένα νέο στοιχείο, άξιο περαιτέρω διερεύνησης. Μήπως κάποιος καλλιτέχνης, επιφορτισμένος με αυτήν την δουλειά, έλαβε την εντολή να αντιγράψει την εικόνα του Σαβάνου με τόση ακρίβεια ώστε συμπεριέλαβε ακόμη και ανωμαλίες, διπλώσεις, τυχαίες και μηχανικές αλλαγές στην επιφάνεια; Και μετά τα αντίγραφά του διανεμήθηκαν ευρέως ως η «αληθινή αναπαράσταση του Ιησού» για να χρησιμοποιηθούν ως καθιερωμένα πρότυπα στην θρησκευτική εικονογράφηση; Η ιδέα τουλάχιστον δεν ήταν πολύ τραβηγμένη. Ο Βινιόν δεν ήξερε ακόμα για την μεταμόρφωση του υφάσματος στο Μανδήλιον και της ειδικής φήμης γνησιότητας που απολάμβανε ως αχειροποίητον. Εργαζόταν με την προϋπόθεση ότι το Σάβανο ήταν γνωστό τότε. [...]

Ο Βινιόν, και μετά από αυτόν ο Edward Wuenschel, ταυτοποίησε όχι λιγότερα από είκοσι ειδικά χαρακτηριστικά τα οποία ένας υποθετικός Βυζαντινός καλλιτέχνης θα μπορούσε να αντιγράψει για την «αληθινή αναπαράσταση» του Ιησού. Ο Γουίλσον δέχεται μόνον δεκαπέντε εξ αυτών, διότι η εικόνα στο Σάβανο είναι τόσο αχνή ώστε αρκετά δεν μπορούν να αναγνωριστούν πλέον με σιγουριά. Αυτά έχουν ως εξής:

1. Μια οριζόντια γραμμή στο μέτωπο
2. Το σχήμα U ή «τετράγωνo» 3 πλευρών στο μέτωπο
3. Ένα σχήμα V στην γέφυρα της μύτης
4. Ένα δεύτερο σχήμα V μέσα στο χαρακτηριστικό 2
5. Ένα ανορθωμένο δεξί φρύδι
6. Ένα τονισμένο αριστερό μάγουλο
7. Ένα τονισμένο δεξί μάγουλο
8. Ένα μεγεθυμένο αριστερό ρουθούνι
9. Μια τονισμένη γραμμή μεταξύ μύτης και άνω χείλους
10. Μια βαθειά γραμμή κάτω από το κάτω χείλος
11. Μια άτριχη περιοχή μεταξύ χείλους και γενειάδας
12. Το πιρούνι της γενειάδας
13. Μια οριζόντια γραμμή κατά μήκος του λαιμού
14. Ιδιαιτέρως τονισμένα γλαυκώδη μάτια
15. Δύο χαλαρές τούφες μαλλιών να πέφτουν απ’ την κορυφή του μετώπου

The Jesus Conspiracy, σελ. 150-153




ΣΧΟΛΙΟ: Αριστερά είναι το σχετικό διάγραμμα του Κέρστεν και δεξιά τα χαρακτηριστικά του Σαβάνου που εμφανίζονται επίσης στην προτομή του Απολλωνίου. Αξιοσημείωτο ότι ο Σολάριον επισημαίνει έντεκα από αυτά αλλά του διαφεύγει ένα πολύ σημαντικό, το 5. Το πρόσωπο στο Σάβανο, όπως και ο Απολλώνιος, έχει ασύμμετρα φρύδια, με το αριστερό να είναι κάπως πιο καμπύλο (όχι ανασηκωμένο), όπως φαίνεται και στην αγιογραφία του Ιησού στο Σινά. Οπότε στην προτομή εμφανίζονται 12 από τα 15 χαρακτηριστικά. Σύμπτωση;

Πώς η Σινδόνη έγινε το Μανδήλιον




Είδαμε όλη την ιστορία του Πορτρέτου της Έδεσσας, και τώρα είναι καιρός να αναρωτηθούμε πώς συνδέεται με το ύφασμα που βρίσκεται τώρα στο Τορίνο. Ας ανακεφαλαιώσουμε τα στοιχεία του παζλ μας: ένα σάβανο στην Κωνσταντινούπολη το 1203 με την «μορφή του Κυρίου μας» πάνω του· μια ασυνήθιστη περιγραφή ενός λινού πορτρέτου του Χριστού «όχι φτιαγμένο από ανθρώπινα χέρια» το οποίο έφτασε στην Έδεσσα λίγο μετά το Πάθος, για να παραμείνει κρυμμένο για εκατοντάδες χρόνια· και τέλος η απουσία σαφών αναφορών σε ένα σάβανο με μια εικόνα καθ’ όλη την μακρά περίοδο από τον ενταφιασμό του Ιησού μέχρι τουλάχιστον το τέλος της πρώτης χιλιετίας. Σε μια υπόθεση η οποία είναι ταυτοχρόνως συναρπαστική και προκλητική, ο Γουίλσον ισχυρίζεται ότι το Μανδήλιον της Έδεσσας δεν είναι άλλο από το ίδιο το Σάβανο διπλωμένο έτσι ώστε μόνον το πρόσωπο του Χριστού να είναι ορατό! Το πλήρες ύφασμα ήλθε στο φως κατά τα χρόνια που ακολούθησαν την μεταφορά του Μανδηλίου στην Κωνσταντινούπολη.

Η αναδόμηση του Γουίλσον έχει χωρίσει τους ερευνητές του Σαβάνου σε δύο στρατόπεδα. Κάποιοι βλέπουν στην θέση του μια εποικοδομητική συνεισφορά στην λύση ενός ιστορικού αινίγματος μ’ έναν ασυνήθιστο τρόπο· άλλοι θεωρούν ότι η θέση του είναι πολύ τραβηγμένη και παραπλανητική. Εξέτασα τα συν και τα πλην των επιχειρημάτων του Γουίλσον σε κάποιο βάθος. Εκτός από αρκετά αδύναμα σημεία και αμφισβητήσιμα συμπεράσματα, όχι μόνον η θέση του παραμένει μακράν η πιο εύλογη, αλλά μπορεί να στηριχθεί και με στοιχεία. Παρακάτω θα ανιχνεύσω την διαδρομή του υφάσματος από την Ιερουσαλήμ στην Κωνσταντινούπολη, με βάση όσα έχουμε περιγράψει μέχρι τώρα.

Είδαμε ήδη τα προβλήματα που θα προέκυπταν για τους μαθητές από τα υφάσματα που είχαν μείνει στον τάφο. Πρώτον υπήρχε η δυσκολία ακόμη και να τα μαζέψουν: σύμφωνα με το ιουδαϊκό έθιμο θα καθιστούσαν ακάθαρτο οποιονδήποτε τα άγγιζε. Μετά ήταν η εικόνα σ’ ένα απ’ αυτά. Σε τι σύγχυση θα βρίσκονταν οι μαθητές, διότι ανήκαν στον κόσμο του Ιουδαϊσμού, και στον Μωσαϊκό Νόμο απαγορεύεται η δημιουργία ομοιώματος του Θεού ή του ανθρώπου (Εξ. 20:4). Ακόμη και οι ευαγγελιστές αργότερα το τήρησαν αυτό, οπότε σήμερα δεν έχουμε καν μια περιγραφή του Χριστού. Παρ’ όλα αυτά κάποιοι εξ αυτών θα ξεπέρασαν τους ενδοιασμούς τους, θεωρώντας την εικόνα στο λινό ως ένα ειδικό σημάδι· ένα σημάδι του οποίου την σημασία δεν μπορούσαν μάλλον να εκτιμήσουν, αλλά που θα τους φανερωνόταν μια μέρα. Αν ο Κύριος και Δάσκαλός τους Ιησούς Χριστός είχε αφήσει την ανάμνηση του Πάθους του με αυτόν τον τρόπο, εντυπωμένη σε λευκό ύφασμα, έπρεπε να υπάρχει κάποιος καλός λόγος. Ίσως, κάποιος απ’ αυτούς θα σκέφτηκε, ότι αυτή η σφραγίδα της παρουσίας του με γήινο σώμα να αποτελέσει κάποτε το κλειδί για μια βαθύτερη κατανόηση της πραγματικής του φύσης. Πώς θα μπορούσαν να κατανοήσουν το πλήρες φάσμα της προσωπικότητας του Ιησού; Εξ άλλου βρίσκονταν μόλις έναν χρόνο στο πλευρό του και θα έπρεπε να είχαν μάθει τοσές πολλές νέες και μπερδεμένες διδασκαλίες. Ήταν γεμάτοι αβεβαιότητα. Το ύφασμα στον πέτρινο τάφο ήταν κατά κάποιο τρόπο το μόνο υλικό κληροδότημα του Ιησού· μια κληρονομιά που έπρεπε να γίνει σεβαστή, και πάνω απ’ όλα να διατηρηθεί. [...]

Επιλέχθηκε κάποιος με σταθερή πίστη, ο Θαδδαίος. Δεν θα είχε ενστάσεις να πάρει αυτό το «ακάθαρτο» ταφικό ύφασμα μαζί του. Στην αποστολή του στους παγανιστές θα το πήγαινε στην Έδεσσα και θα φρόντιζε να το προσέξουν καλά – όχι ευτελές έργο. Στην Έδεσσα ο Θαδδαίος θα σκεφτόταν πώς θα μπορούσε να εμπιστευθεί ένα σάβανο στον Τοπάρχη χωρίς να τον προσβάλει βαθιά. [...] Κρίνοντας από την φήμη του, ήταν προφανώς ένας δημιουργικός άνδρας, και σύντομα σκέφτηκε μια ιδιοφυή ιδέα για να λύσει το πρόβλημα: το Σάβανο έπρεπε να γίνει εν μέρει αγνώριστο, χωρίς να πάθει την παραμικρή ζημιά. Το δίπλωσε τρεις φορές, ώστε πρώτα η εικόνα στην μπροστινή όψη, μετά μόνον το κεφάλι και ο θώρακας, και μετά την τρίτη δίπλωση μόνον το κεφάλι φαινόταν. Μετά ξεκίνησε να φτιάξει μια θήκη άξια για το διπλωμένο λινό, ακολουθώντας την προγονική του τέχνη. [...]

Αυτή η αναδόμηση θα ήταν απλώς κάτι παραπάνω από ένα ρομαντικό τέχνασμα αν δεν ήταν το γεγονός ότι έχουμε την αποκαλυπτική αναφορά η οποία την κατέστησε δυνατή. Στο κείμενο του έκτου αιώνα ονόματι Acta Thaddei υπάρχει μια περιγραφή για το πώς πίστευαν ότι σχηματίστηκε η εικόνα στο ύφασμα. Λέει ότι ο Ιησούς, θέλοντας να πλυθεί, έλαβε μια πετσέτα· και όταν σκουπίστηκε μ’ αυτή, η μορφή του έμεινε στο ύφασμα. Η αναφορά δεν θα είχε άλλο ενδιαφέρον αν δεν ήταν το γεγονός ότι η λέξη που χρησιμοποιήθηκε για την «πετσέτα» ήταν ο ασυνήθης νεολογισμός, αρκετά άγνωστος αλλού, τετράδιπλον. Τετράδιπλον σημαίνει «τέσσερα διπλά» με την έννοια ενός διπλωμένου αντικειμένου σε τέσσερις στρώσεις· η τριπλή δίπλωση παράγει δύο στρώσεις τέσσερις φορές! Όπως επισημαίνουν οι Bulst και Pfeiffer, το ίδιο πράγμα μπορούσε να εκφραστεί απλώς με την λέξη οκταπλούν. Η περίτεχνη διατύπωση μπορεί να γίνει κατανοητή μόνον αν το «τέσσερα» και το «διπλά» σημαίνουν κάτι. Το νόημα είναι ότι το Σάβανο ήταν διπλωμένο όπως περιγράφηκε, ώστε το αποτέλεσμα ήταν τέσσερις διπλές στρώσεις. Σύγχρονες επιστημονικές τεχνικές έχουν δείξει ότι το ύφασμα του Τορίνο ήταν πράγματι διπλωμένο την πρώιμη εποχή. [...]




Αλλά δεν είναι μόνον αυτά. Ένα χαρακτηριστικό όλων των πρώιμων απεικονίσεων του Μανδηλίου είναι η οριζόντια, «τοπιακή» του διάταξη. Είναι ενάντια σε κάθε αισθητική ευαισθησία να ζωγραφίσεις ένα πορτρέτο με μια διάταξη που αρμόζει σε τοπίο ή ομαδική σκηνή. Οι εικόνες του Χριστού που χρησιμοποιήθηκαν στην Δύση για να ερμηνεύσουν τον θρύλο της Βερόνικα, είναι σε κατακόρυφη διάταξη «πορτρέτου». Η οριζόντια διάταξη του Μανδηλίου είναι θετικό σημάδι ότι δεν ήταν μια μικρή πετσέτα αλλά μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου υφάσματος. Αν διπλώσει κάποιος το ύφασμα του Τορίνο με τον τρόπο που περιγράφηκε, παίρνει ένα πλάτος 110 εκ., με ύψος μόλις 54,5 εκ.· ήτοι, μια διάταξη που πλησιάζει πολύ εκείνη των γνωστών αντιγράφων του Μανδηλίου. Σήμερα μπορούμε να είμαστε ευγνώμονες στους αντιγραφείς του Μανδηλίου για την πιστότητά τους στο πρωτότυπο. Χάρη σ’ αυτό είναι δυνατόν να ταυτοποιήσουμε το Μανδήλιον που ανακαλύφθηκε στην Έδεσσα ως το ύφασμα που σήμερα είναι γνωστό ως Σινδόνη του Τορίνο.  
 
The Jesus Conspiracy, σελ. 128-136

Κυριακή 8 Δεκεμβρίου 2013

Τα Χαμένα Είκοσι Χρόνια




 
Προσωπικά, πιστεύω ότι οι προηγούμενες χρονολογικές αναλύσεις από τον Ευρωπαίο συνάδελφο του Καθηγητή Γουίλιαμ Σμιθ και τον Σερ Φλίντερς Πέτρι είναι λανθασμένες. Σε καμμία εκδοχή, είτε στην δική τους, είτε στην εκδοχή αυτού του βιβλίου, δεν περιλαμβάνεται η περίοδος 26-31 ΚΕ του «Ιησού Χριστού». Και στις δύο εκδοχές τους, ο Απολλώνιος ζούσε στην Ιωνία/Ελλάδα κατά τα 20 και τα πρώιμα 30 του. Η διαφορά μεταξύ των χρονολογικών τους προσεγγίσεων και της δικής μου είναι στην τοποθέτηση του ταξιδιού Απολλωνίου και Δάμιδος στην «Ινδία».

Ενώ ετοίμαζα αυτό το βιβλίο, έλαβα ένα e-mail από έναν συνεργάτη στην Ελλάδα, τον Αλέξη Μπάση, ο οποίος αυτή την στιγμή γράφει ένα βιβλίο για τον Απολλώνιο στα ελληνικά. (Παρεμπιπτόντως, ο Νίκολας Βέργκερ στην Μπορντώ γράφει ένα τρίτο βιβλίο στα γαλλικά.) Στην έρευνά του, ο Αλέξης βρήκε αναφορές ότι ο Απολλώνιος και ο Δάμις μαθήτευσαν στην Ινδία, υπό τον μεγάλο δάσκαλο Γκαουνταπάντα. Αυτό επιβεβαιώνει τον Φιλόστρατο, συνεπώς είναι αναντίρρητο ότι ο Απολλώνιος και ο Δάμις πήγαν στην Ινδία. Το μόνο ερώτημα αφορά την χρονολογία του ταξιδιού. Στην κατωτέρω παράθεση από το βιβλίο του Λίντνερ, η χρονολογική σύγχυση θα κάλυπτε αρκετούς αιώνες, όχι μόνον δεκαετίες, οπότε αυτή είναι μια μελέτη αυτού του μακροπρόθεσμου προβλήματος.

Τhe Agamasastra of Gaoudapada, του Κρίστιαν Λίντνερ

Παράθεση εκ του Προλόγου

«Όσον αφορά την χρονολογία του ΓΚ προέκυψε μεγάλη σύγχυση από κάποια περίεργα στοιχεία που βρίσκουμε στο Τζαγκαντγκουρουατναμαλαστάβα του Σαντασιβαμπραχμέντρα. Λέει (στίχος 10) ότι κάποιοι ξένοι φιλόσοφοι, ο Απαλούνυα, ο Νταμίσα και άλλοι, ήταν ανάμεσα στους μαθητές του Γκαουνταπάντα. Αναμφίβολα αυτό αναφέρεται στον Απολλώνιο Τυανέα, τον Νεοπυθαγόρειο σοφό, γεννηθέντα περίπου στην αρχή της χριστιανικής περιόδου, και τον Δάμι από την Νινευή, αμφότεροι πολύ γνωστοί από τον Βίο Απολλωνίου του Φιλοστράτου. Αλλά υπάρχει μόνον μια έντυπη έκδοση του σανσκριτικού κειμένου του Τζαγκαντ/μαλαστάβα (χωρίς ημερομηνία ή τόπο), όχι χειρόγραφα, και όπως με πληροφορεί ο αγαπητός φίλος Δρ. Κουντζούνι Κ. Ράτζα, ακόμη και οι πιο εύπιστοι υποστηρικτές του Σανκαρακάρυα δεν το θεωρούν κάτι άλλο από μια σύγχρονη πλαστογραφία. Συνεπώς μπορούμε να πούμε με ασφάλεια ότι αυτή η παράδοση, η οποία αν αληθεύει, διαταράσσει τελείως την χρονολόγησή μας, είναι απλώς απόκρυφη και άνευ αξίας ως ιστορικό στοιχείο.»

Νομίζω ότι ο Λίντνερ, αν και δεν αρνείται ότι ο «Απαλούνυα» και ο «Νταμίσα» επισκέφτηκαν την Ινδία, θεώρησε ότι ο συγγραφέας αυτής της «πλαστογραφίας» τοποθέτησε τον Απολλώνιο και τον Δάμι στην Ινδία, απόκρυφα, την εποχή του Γκαουνταπάντα.

Τώρα μια υπενθύμιση απ’ το υλικό του Καθηγητή Σμιθ:

«Τον κάλεσαν στα Τύανα, στο εικοστό έτος της ηλικίας του, μετά τον θάνατο του πατέρα του· αφού μοίρασε την κληρονομιά με τον αδερφό του, τον οποίο λέγεται ότι επανέφερε από άσωτη ζωή, κι έδωσε το μεγαλύτερο μέρος απ’ ό,τι απέμεινε στους φτωχούς του συγγενείς, επέστρεψε στην εκπαίδευση του Πυθαγόρου και για πέντε χρόνια διατήρησε την μυστική σιωπή, κατά την διάρκεια της οποίας οι μυστικές αλήθειες της φιλοσοφίας φανερώθηκαν.

Με την πάροδο των πέντε ετών, ταξίδεψε στην Μικρά Ασία, πηγαίνοντας απόπόλη σε πόλη, αντιδικώντας παντού, όπως ο Πυθαγόρας, επί των θείων τελετών. Υπάρχει ένα κενό είκοσι περίπου ετών στην βιογραφία του, σ’ αυτήν την περίοδο της ζωής του, στην διάρκεια των οποίων πρέπει να υποθέσουμε ότι συνέχισε με τον ίδιο τρόπο, εκτός και αν έχουμε λόγο να υποψιαστούμε ότι η αποδεκτή ημερομηνία γεννήσεώς του προηγήθηκε κατά είκοσι χρόνια.

Ήταν μεταξύ 40 και 50 ετών όταν ξεκίνησε τα ταξίδια προς την ανατολή· και εδώ ο Φιλόστρατος στέλνει τον ήρωα του σ’ ένα ταξίδι ανακάλυψης, στο οποίο πρέπει να τον ακολουθήσουμε ευχαρίστως και γρήγορα. Από τις Αιγές πήγε στην Νινευή, όπου και συνάντησε τον Δάμι, τον μετέπειτα χρονογράφο των πράξεών του, και προχωρώντας προς την Ινδία, συνομίλησε στην Βαβυλώνα με τον Πάρθο βασιλιά Βαρδάνη, και συμβουλεύτηκε τους Μάγους και τους Βραχμάνες οι οποίοι υποτίθεται του μεταβίβασαν κάποια θεουργικά μυστικά. Ακολούθως επισκέφτηκε την πόλη Τάξιλα, την πρωτεύουσα του Ινδού πρίγκιπα Φραώτη, όπου συνάντησε τον Ιάρχα, αρχηγό των Βραχμάνων, και συζήτησε με τους ήδη μεμυημένους στην Αλεξανδρινή φιλοσοφία Ινδούς Γυμνοσοφιστές.»

Σύμφωνα μ’ αυτήν την χρονολόγηση, θα υπήρχε ένα κενό περίπου 18 ετών μεταξύ της λήξης της πενταετούς σιωπής και της αναχώρησης προς Αντιόχεια, Βαβυλώνα και «Ινδία» (η οποία, ίσως πρέπει να σημειωθεί εδώ, κάλυπτε όλη την σημερινή Ινδία, Πακιστάν, Κασμίρ, Σρι Λάνκα, νοτιοανατολική Ασία, Μπαγκλαντές, Μπουτάν, Νεπάλ και Θιβέτ). Η «διαίσθησή» μου λέει ότι ο Απολλώνιος και ο Δάμις σίγουρα επισκέφτηκαν το Κασμίρ, και αυτός πρέπει να είναι ο τόπος όπου συνάντησαν τον σοφό Ιάρχα. Ωστόσο, ο Τ. Ρ. Σ. Μιντ στο Apollonius of Tyana, στην σελίδα 30, υποθέτει ότι το μοναστήρι των Βραχμάνων σοφών βρισκόταν στο σημερινό Νεπάλ. Είναι δύσκολο να ακολουθήσουμε ακριβώς τα βήματα Απολλωνίου και Δάμι διότι η γεωγραφία του Φιλοστράτου είναι «απόκρυφη» με σημερινούς όρους.

Στην βιογραφία του Φιλοστράτου (βλέπε Κεφάλαιο 7), διαβάζουμε ότι τα πέντε χρόνια σιωπής ξεκίνησαν το 18 και τελείωσαν το 23 ΚΕ όταν ο Απολλώνιος ήταν 21-26 ετών. Αυτό που είναι αμέσως αντιληπτό από τον Φιλόστρατο είναι ότι το ταξίδι στην Αντιόχεια έγινε ακριβώς μετά τα πέντε χρόνια σιωπής. Όταν ο Απολλώνιος έφτασε στην Αντιόχεια, αποφάσισε να πάει στην Βαβυλώνα και την «Ινδία». Παρέμεινε στην Αντιόχεια μόνον μερικούς μήνες, όχι είκοσι χρόνια, και έφτασε στην Νινευή το φθινόπωρο του 23 ΚΕ, οπότε και συνάντησε τον Δάμι και ταξίδεψε ακόμη πιο ανατολικά στην «Ινδία».

Δεν υπάρχει καμμία απολύτως ένδειξη στο έργο του Φιλοστράτου ότι υπήρξε ένα κενό 18 ετών, ή «χαμένων 20 ετών» μεταξύ της λήξης της πενταετούς σιωπής και του ταξιδιού στην Ανατολή. Όπως φαίνεται στις Συγχρονισμένες Χρονολογίες στο Κεφάλαιο 23, ο Απολλώνιος και ο Δάμις επέστρεψαν από την «Ινδία» στην Βαβυλώνα την άνοιξη ή το καλοκαίρι του 26, το ίδιο ακριβώς έτος που ο Ιωάννης ο Βαπτιστής ξεκίνησε την διακονία του στην κοιλάδα του Ιορδάνη.

Εάν κάποιος εξίσωνε τα θαύματα του «Ιησού Χριστού» με τις μυστικιστικές ικανότητες του Απολλωνίου από τα Τύανα, όπως έκανε ο Ιεροκλής και άλλοι (βλέπε και Κεφάλαιο 20), τότε θα ήταν σίγουρα πιο λογικό να τοποθετήσει την «περίοδο του Ιησού» μετά το ταξίδι στην Ινδία, αντί για μια δεκαετία πριν!

Επομένως, εδώ είναι η άποψη ότι ο Απολλώνιος και ο Δάμις επέστρεψαν στην Βαβυλώνα στα μέσα του 26, όπου έμαθαν για τα επαναστατικά κηρύγματα του κοινωνικοπολιτικού δημαγωγού Ιωάννη του Βαπτιστή, τα οποία είχαν ως αποτέλεσμα τον διορισμό του Ποντίου Πιλάτου ως Επιτρόπου της Ιουδαίας. Επίσης, ο Ιουδαίος «επαναστάτης μεσσίας» Ιησούς Βαραββάς ήταν στο απόγειό του. Βλέπε Κεφάλαιο 12 και αλλού.

Ο λόγος που ο Καθ. Σμιθ και αργότερα ο Σερ Φλίντερς Πέτρι τοποθέτησαν το ταξίδι του Απολλωνίου στην Ινδία στα 43 του, είναι η αναφορά του Βαρδάνη (ή «Ουαρδάνη») ως Βασιλιά της Βαβυλώνας. Ο Βαρδάνης ανέλαβε τον θρόνο το 39 ΚΕ όταν ο Απολλώνιος ήταν 42 ετών. Ωστόσο, όταν ο Απολλώνιος ήταν 26 ετών, στο τέλος της πενταετούς σιωπής, ο πατέρας του Βαρδάνη Αρτάβανος ήταν Βασιλιάς της Βαβυλώνας. Επειδή ο Φιλόστρατος ανέφερε ονομαστικά αυτόν τον βασιλιά μόνον δύο φορές στο έργο του, είναι πιθανόν ότι γράφοντας Βαρδάνης (ή «Ουαρδάνης») εννοούσε τον πατέρα Αρτάβανο. Ιδού τι γράφει ο Φιλόστρατος, πρώτα στο Βιβλίο B΄, Κεφάλαιο XVII, και μετά στο Βιβλίο Γ΄, Κεφάλαιο LVIII. Παράθεση:

1) «Έδειχνε [ο Βαβυλώνιος οδηγός στο πέρασμα του Ινδού ποταμού] μια επιστολή [στους Απολλώνιο και Δάμι], ως εάν επρόκειτο ν’ αναλάβει το έργο του οδηγού η επιστολή αυτή. Το περιστατικό αυτό λένε ότι τους έδωσε την αφορμή να θαυμάσουν για μια ακόμη φορά τα φιλικά αισθήματα και την προνοητικότητα του Ουαρδάνη· διότι εκείνος με την επιστολή αυτή απευθυνόταν προς τον σατράπη, τον διορισμένο στον Ινδό ποταμό, μολονότι αυτός δεν υπαγόταν στην δικαιοδοσία του, θυμίζοντάς του κάποιαν ευεργεσία και λέγοντας ότι δεν θα απαιτήσει ανταπόδοση – γιατί δεν είναι του χαρακτήρα του κάτι τέτοιο – αλλά ότι θα του χρωστάει ευγνωμοσύνη, εάν υποδεχθεί τον Απολλώνιο και τον στείλει όπου επιθυμεί. Έδωσε και χρυσά νομίσματα στον οδηγό, ώστε, αν αντιλαμβανόταν ότι τα έχει ανάγκη ο Απολλώνιος, να τα προσφέρει και να μην προσβλέψει στο χέρι άλλου για βοήθεια. Όταν ο Ινδός έλαβε την επιστολή, είπε ότι είναι μεγάλη τιμή γι’ αυτόν και ότι θα προσπαθήσει ειλικρινά για την εξυπηρέτηση του άνδρα, όπως αν η επιστολή ήταν του βασιλιά των Ινδών. Παραχώρησε λοιπόν το σατραπικό πλοίο για τον ίδιο, αλλά και άλλα πλοία με τα οποία μεταφέρονταν οι καμήλες, καθώς και οδηγό για όλη την χώρα, την οποία ορίζει ο ποταμός Υδρεώτης. Συγχρόνως, έγραψε προς τον δικό του βασιλιά ότι συμπεριφέρθηκε εξ ίσου καλά με τον Ουαρδάνη προς άνδρα Έλληνα και θείο.»

[ΣΧΟΛΙΟ: Η ελληνική ορθογραφία γι’ αυτά τα ονόματα είναι «Ουαρδάνης» και «Ουαρδάνος». Και προσέξτε ότι δεν αναφέρεται ο τίτλος του Βαρδάνη για να ξέρουμε αν είναι βασιλιάς ή πρίγκιπας.]

2) «Αφού κατέπλευσαν στις εκβολές του Ευφράτη, λένε ότι δια μέσου αυτού έπλευσαν προς τα επάνω, στην Βαβυλώνα, κοντά στον Ουαρδάνη, και τον βρήκαν όπως τον ήξεραν.»

[ΣΧΟΛΙΟ: Η ελληνική ορθογραφία εδώ είναι «Ουαρδάνης». Ωστόσο στο βιβλίο Α΄, κεφάλαιο ΧΧΧΙ, διαβάζουμε τα ακόλουθα.]

«Όταν τον είδε ο βασιλιάς να προσέρχεται από μακριά, διότι η αυλή του ναού είχε αρκετό μήκος, μίλησε προς αυτούς που στέκονταν κοντά του, ακριβώς όπως εάν γνώριζε καλώς τον άνδρα, και όταν εκείνος πλησίασε, ύψωσε την φωνή του και είπε: “Αυτός είναι ο Απολλώνιος, τον οποίο ο αδελφός μου ο Μεγαβάτης λέγει ότι τον είδε στην Αντιόχεια να τον θαυμάζουν και να τον προσκυνούν οι εκεί σημαντικές προσωπικότητες και μου τον περιέγραψε έτσι ακριβώς, όπως μας έχει έλθει”.»

Τέλος παράθεσης. Στο Λεξ. Βιογ. Σμιθ, Τόμος Ι, σελ. 358, ο αδερφός του Βαρδάνη λέγεται «Γοτάρζης», όχι Μεγαβάτης. Ο μόνος Μεγαβάτης που αναφέρεται στο λεξικό έζησε 500 χρόνια νωρίτερα στην Περσία.

Ο Αρτάβανος Γ΄ (βασίλευσε μεταξύ 16-39) ήταν ο διάδοχος του Βονόνη Α΄, γιού του Φραώτη Δ΄. Τον Αρτάβανο διαδέχτηκε πρώτα ο γιός του Γοτάρζης, αλλά σχεδόν αμέσως ανέλαβε ο Βαρδάνης ο οποίος κυβέρνησε μέχρι το 47. Κατόπιν ο Γοτάρζης ανέλαβε και πάλι. Παράθεση από σελ. 358:

«Ο θάνατός του [του Βαρδάνη] προκάλεσε νέες διαμάχες για το στέμμα, το οποίο τελικά κέρδισε ο Γοτάρζης· αλλά επειδή κυβερνούσε και αυτός με σκληρότητα, οι Πάρθοι απευθύνθηκαν κρυφά στον Αυτοκράτορα Κλαύδιο, για να τον παρακαλέσουν να στείλει απ’ την Ρώμη τον Μεχερδάτη, εγγονό του Φραώτη Δ΄. Ο Κλαύδιος ικανοποίησε το αίτημά τους, και διέταξε τον κυβερνήτη της Συρίας να βοηθήσει τον Μεχερδάτη. Λόγω της προδοσίας του βασιλιά της Έδεσσας Αβγάρου οι ελπίδες του Μεχερδάτη χάθηκαν· ηττήθηκε στην μάχη, και αιχμαλωτίστηκε απ’ τον Γοτάρζη, ο οποίος πέθανε λίγο αργότερα περί το 50 μ.Χ.»

Άραγε ο Μεγαβάτης είναι ο Μεχερδάτης; Ο Μεχερδάτης ήταν γιός ή ανιψιός του Αρταβάνου. Όπως βλέπουμε, τα ιστορικά στοιχεία αντιφάσκουν με την αφήγηση του Φιλοστράτου ως προς το σωστό όνομα του αδερφού του βασιλιά, συνεπώς δεν είναι παράλογο να υποθέσουμε ότι το όνομα του βασιλιά ίσως είναι επίσης λάθος. Επίσης, είναι σημαντική η αναφώνηση του βασιλιά ότι ο αδερφός του συνάντησε τον Απολλώνιο στην Αντιόχεια, σαν να επρόκειτο για πρόσφατο γεγονός, όχι για κάτι που έγινε 18-20 χρόνια πριν!

Παραλείποντας τα φωνήεντα, όπως πρέπει να γίνεται κανονικά όταν αναλύουμε λέξεις γλωσσολογικά, αυτές οι τρεις σειρές συμφώνων είναι πολύ όμοιες:

B R D N S  BaRDaNeS

V R D N S  VaRDaNeS

R T B N S  aRTaBaNuS

Και θυμηθήτε ότι τα V και Β συχνά συγχέονται γλωσσολογικά (όπως στην Habana ή Havana de Cuba), και τα Τ και D είναι αντίστοιχα σύμφωνα.

Την αρχαία εποχή, ένας βασιλιάς όπως ο Αρτάβανος συχνά όριζε τον γιό και κληρονόμο του ως διοικητή μιας κατακτημένης χώρας. Μπορούμε να κάνουμε μια σύγχρονη σύγκριση με τον τωρινό κληρονόμο του βρετανικού θρόνου, Πρίγκιπα Κάρολο, να ορίζεται «Πρίγκιπας της Ουαλίας», το οποίο ουσιαστικώς σημαίνει ότι είναι ο «βασιλιάς» της Ουαλίας. Έτσι οποιαδήποτε σύγχυση σχετικώς με τον Απολλώνιο, τον Βαρδάνη και τον Αρτάβανο εξηγείται εύκολα, όποια κι αν είναι η αλήθεια. Μ’ άλλα λόγια δεν υπάρχει κάτι εγγενώς «παράλογο» στην υπόθεσή μου ότι ο Απολλώνιος συνάντησε τον «Βασιλιά Βαρδάνη» στην Βαβυλώνα.

Μπορούμε λοιπόν να κάνουμε μια γλωσσολογική υπόθεση ότι ο Φιλόστρατος ονόμασε λανθασμένα τον Βασιλιά της Βαβυλώνας τον οποίο είχε επισκεφτεί δύο φορές ο Απολλώνιος ως «Βαρδάνη», γιό και πρίγκιπα του πραγματικού βασιλιά «Αρταβάνου». Επειδή και ο Απολλώνιος τότε ήταν νεαρός, δεν είναι παράλογο να συνάγουμε ότι θα είχε περισσότερα κοινά με τον πρίγκιπα Βαρδάνη, απ’ ότι με τον γηράσκοντα πατέρα του Αρτάβανο.

*  *  *

Με βάση τα παραπάνω ο Σολάριον τοποθετεί την επίσκεψη του Απολλωνίου στην Βαβυλώνα στο έτος 24 μ.Χ. και πράγματι όπως επισημαίνει, από την ανάγνωση του Φιλοστράτου δεν φαίνεται κάποιο κενό 20 ετών. Η θέση του όμως δεν επιβεβαιώνεται από τα υπόλοιπα δεδομένα. Στο βιβλίο Α, κεφάλαιο ΧΧΙ ο Απολλώνιος λέει:

«Είμαι ο Απολλώνιος από τα Τύανα και προορισμός μου είναι ο βασιλιάς των Ινδών [...] Θα ήθελα όμως και τον δικό σου βασιλιά να γνωρίσω, διότι όσοι τον γνώρισαν λένε ότι είναι αξιόλογος άνθρωπος, εάν αυτός είναι πραγματικά ο Ουαρδάνης, ο οποίος ξαναπήρε πίσω το βασίλειο του, που κάποτε είχε χάσει.»

Πράγματι ο Βαρδάνης όταν διαδέχτηκε τον πατέρα του Αρτάβανο, έχασε προς στιγμήν τον θρόνο από τον Γοτάρζη και σύντομα τον ανέκτησε. Αργότερα δολοφονήθηκε οπότε ο Γοτάρζης ανέλαβε και πάλι.

Επίσης στο βιβλίο Θ, κεφάλαιο VII, στην απολογία του προς τον Δομιτιανό, ο Απολλώνιος γράφει:

«Θυμήσου βασιλιά την δική σου βασιλεία και τις βασιλείες των προκατόχων σου, εννοώ τον πατέρα και τον αδελφό σου, αλλά και τον Νέρωνα, κάτω από την εξουσία του οποίου αυτοί διατηρούσαν αξιώματα, διότι κάτω από την διακυβέρνηση αυτών των αρχόντων πέρασα μια ζωή φανερή ενώπιον όλων, ενώ τον υπόλοιπο χρόνο μου τον πέρασα στην Ινδία. Αυτά λοιπόν τα τριάντα οκτώ χρόνια, γιατί τόσο είναι το διάστημα από τότε μέχρι σήμερα, δεν πάτησα το πόδι μου στις βασιλικές αυλές...»


Ο Δομιτιανός κυβέρνησε μεταξύ 81-96. Αφαιρώντας 38 χρόνια παίρνουμε την περίοδο 40-46 της βασιλείας του Βαρδάνη και επομένως έχουμε μια δεύτερη επιβεβαίωση ότι ο Απολλώνιος πήγε στην Ινδία εκείνη την περίοδο. Συνεπώς φαίνεται να υπάρχει όντως ένα κενό 20 ετών στον βίο του Απολλωνίου. Αυτό είναι ιδιαιτέρως σημαντικό διότι αυτό το κενό καλύπτει την επίμαχη περίοδο του Ιησού Χριστού! Γιατί όμως υπάρχει αυτό το κενό;

Η πιο πιθανή εξήγηση είναι το γεγονός ότι ο Φιλόστρατος χρησιμοποίησε διάφορες πηγές για την σύνθεση του Βίου, πηγές οι οποίες κάλυπταν διαφορετικές περιόδους. Έτσι ο Μάξιμος ο Αιγιέας καλύπτει την πρώιμη περίοδο ενώ ο Δάμις την μεταγενέστερη. Αλλά δεν είναι γνωστό από ποιο έτος ξεκινούν τα απομνημονεύματα του Δάμι. Αν τοποθετήσουμε την έναρξή τους λίγο πριν το ταξίδι στην Ινδία (όπως φαίνεται ότι ξεκινάνε), δηλαδή περί το 35 μ.Χ., τότε είναι σαφές ότι η περίοδος του Ιησού Χριστού είναι οριακά εκτός.

Συνεπώς έχουμε ένα χρονικό διάστημα κατά το οποίο, ο μεν Απολλώνιος χάνεται από την ιστορία, στην δε Παλαιστίνη εμφανίζεται ένας μυστηριώδης συνομήλικος θαυματουργός σωτήρας για τον οποίο η ιστορία δεν ξέρει τίποτε άλλο πλην αυτής της σύντομης δράσης του στην περιοχή. Μήπως τα κομμάτια του παζλ αρχίζουν να ταιριάζουν;
 
Apollonius of Tyana & The Shroud of Turin, Κεφάλαιο 10

Παρασκευή 6 Δεκεμβρίου 2013

Βίος Απολλωνίου στο λεξικό Ηλίου




ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ Τυανεύς. Φιλόσοφος, θεόσοφος, θαυματουργός, θεουργός, ο τυπικώτατος εκπρόσωπος του θρησκευτικού και φιλοσοφικού συγκριτισμού των περί Χριστόν χρόνων. Η νεότης του συμπίπτει περίπου εις την αρχήν του 1ου μετά Χριστόν αιώνος (κατ’ ακριβέστερον καθορισμόν τον Απρίλιον του 17 μ.Χ. ήγεν ηλικίαν μεταξύ του 16ου και 20ου έτους), ήτο υιός ομωνύμου τινός εξελληνισμένου Καππαδόκου, παμπλούτου και εκ παλαιάς οικογενείας των Τυάνων καταγομένου, εξεπαιδεύθη δε κυρίως εις την Ταρσόν της Κιλικίας, την περίφημον εκείνην εστίαν της ελληνικής φιλοσοφίας, επίσης δε και εις τας Αιγάς, την γειτονικήν της Ταρσού πόλιν.

Μετά το πέρας της θεωρητικής του παιδεύσεως υπέβαλεν εαυτόν εις αυστηράν άσκησιν – εις πενταετήν σιωπήν – διέμενε δε κατά το διάστημα τούτο άλλοτε εις την Παμφυλίαν, άλλοτε εις την Κιλικίαν. Πασίγνωστος πλέον δια την ευσέβειαν, την σοφίαν και την θαυματουργόν δύναμιν, ήρχισε τον αξιομνημόνευτο πλάνητα βίον του. Οι βιογράφοι του, και μάλιστα ο Φιλόστρατος, διατείνονται ότι μετέβη όχι μόνον εις Αντιόχειαν και άλλας πόλεις της δυτικής Ασίας, αλλά και εις την Μεσοποταμίαν και εις τας Ινδίας. Εις το σημείον τούτο η βιογραφία του Φιλοστράτου καθίσταται εξ ολοκλήρου πολυμαθής μυθιστορία, αι τοιούτου δε τύπου μυθιστορίαι ήσαν κατ’ εξοχήν αρεσταί εις τους χρόνους του Σεπτιμίου Σεβήρου.

Επανελθών ο Απολλώνιος εκ των εις την απωτάτην Ανατολήν περιηγήσεων τούτων (αι οποίαι θα ήρχισαν περί το 45 μ.Χ.) διέτριψε (κατά τα τελευταία πιθανώς έτη της αρχής του Κλαυδίου και τα πρώτα του Νέρωνος) με ιδιαιτέραν προτίμησιν εις τα ελληνικάς χώρας της Μικράς Ασίας, όπου, εν μέσω περιβάλλοντος ακράτως θεραπεύοντος το σώμα, εξέπληττεν η άκρα αγνεία του, όπως επίσης εξέπληττεν, ιδία εις την Ιωνίαν, ο ζήλος του κατά της χρήσεως υπό των Ελλήνων «βαρβαρικών», ως έλεγε, δηλαδή ρωμαϊκών ονομάτων. Ώριμος πλέον αποφάσισε να επισκεφθή και τα δυτικά μέρη του Ρωμαϊκού κράτους, εν πρώτοις δε την χώρα των πόθων του, την Ελλάδα.

Από την Έφεσον, ως λέγεται, απήλθε δια Περγάμου κατά πρώτον εις τας αρχαιότητας του Ιλίου, αι οποίαι όλως ιδιαιτέρως εδέσμευσαν την προσοχήν του. Απ’ εκεί μετέβη, ακολουθών εκ του εγγύς τας αναμνήσεις του μυθικού και ηρωϊκού παρελθόντος των Ελλήνων, δια Λέσβου και Ευβοίας, εις τον Πειραιά το φθινόπωρον του 60 μ.Χ., καθ’ ον χρόνον εωρτάζοντο τα Ελευσίνια μυστήρια. Εάν πιστεύσωμεν τον Φιλόστρατον, αι Αθήναι παρέσχον εις τον Απολλώνιον μεγάλην ευκαιρίαν δια να φανή εις όλον το μεγαλείον του, πράγμα άλλως τε όχι δυσχερές, ένεκα της γνωριμίας του εις την ένδοξον πόλιν με πολλούς φιλοσόφους και πολλάς λατρείας. «Ως τις δεύτερος Επιμενίδης» λέγεται ότι εδίδαξε «περί της εκάστη θεότητι αρεσκούσης θυσίας» και του καταλληλοτάτου τρόπου αυτής. Από Κερκυραίον τινά θηλυδρίαν νεανίαν σπουδάζοντα εις τας Αθήνας και ανάγοντα το γένος του εις τον βασιλέα των Φαιάκων Αλκίνοον, «απήλασε τον δαίμονα» και κατέστησε αυτόν σοβαρόν φιλόσοφον. Κατέβαλε δε πάσαν προσπάθειαν όπως αποτρέψη τους Αθηναίους από την εκφαύλισιν της εορτής των Διονυσίων δια γυναικείας πομπής, ασελγών χορών κι άλλων ακολασιών, ωσαύτως δε και από την εξακολούθησιν των επονειδίστων και εις αυτούς εισχωρησάντων αγώνων των μονομάχων, παροδικώς μόνον, ως φαίνεται το τελευταίον τούτο κατορθώσας.

Την άνοιξην του 61 επεσκέφθη, κατά τα λεγόμενα, ο Απολλώνιος τους εν Θερμοπύλαις Αμφικτίονας, έπειτα δε τα περιφημότατα ιερά, τους ναούς του Απόλλωνος εις Άβας και Δελφούς, το μαντείον της Δωδώνης, το μαντείον του Τροφωνίου εις την Λεβάδειαν, το ιερόν του Αμφιαράου εις τον Ωρωπόν, τέλος το ιερόν των Μουσών εις τον Ελικώνα, έως ότου τον Ιούλιον του 61 κατά πρόσκλησιν των Ηλείων μετέσχε της εορτής των Ολυμπιακών αγώνων. Εις την Ολυμπίαν συνήψε στενωτέρας σχέσεις με τους Σπαρτιάτας, επεσκέφθη και την Σπάρτην, όπου διέμεινε μέχρι του έαρος του 62, λέγεται δε ότι αι σοβαραί συμβουλαί του περιέστειλαν την εν Σπάρτη αισθητήν ήδη κατάπτωσιν των ηθών και της αγωγής των νέων. Ο Απολλώνιος εξακολουθεί τον πλάνητα βίον του. Μεταβαίνει εις την Κρήτην. Το 66 εμφανίζεται εις την Ρώμην, κατόπιν εις την Ισπανίαν (66-67), τέλος επανέρχεται τον Σεπτέμβριον του 68 εις την Ελλάδα, τον αυτόν μήνα μυείται τα Ελευσίνια μυστήρια, κατόπιν (68-69) επισκέπτεται πάλιν τα εν Ελλάδι ιερά, το έαρ του 69 δε περιοδεύει την Χίον, την Ρόδον, την Αίγυπτον και τας περί τον άνω Νείλον χώρας.

Εις την Αίγυπτον γνωρίζεται με τον αυτοκράτορα Βεσπασιανόν, παρά του οποίου εξαιρέτως τιμάται. Μόλις όμως αργότερον έμαθεν ότι ο Βεσπασιανός αφήρεσεν από την Αχαΐαν την πλασματικήν αυτονομίαν, την οποίαν ο Νέρων είχε δώσει εις αυτήν, και την κατέστησε πάλιν ρωμαϊκήν επαρχίαν, κατελήφθη ο ελληνικώτατος Απολλώνιος υπό μεγάλης οργής και απέρριψεν επανειλημμένως και οριστικώς την πρόσκλησιν του αυτοκράτορος, επιθυμούντος να έχη αυτόν πλησίον του, και πολλάς έγραψεν εις τον Βεσπασιανόν πικρότατας επιστολάς, εις τας οποίας παρέβαλλεν αυτόν, όστις «τους Έλληνας ούς ο Νέρων παίζων ηλευθέρωσεν, αυτός σπουδάζων εδουλώσατο», προς τον Ξέρξην και τον συνέκρινεν εις δυσμενή παραλληλισμόν με τον Νέρωνα, ο οποίος τουλάχιστον εις την περίστασιν ταύτην κατά τον Απολλώνιον, ενήργησε γενναιότερον ή ο εξυμνούμενος Φλάβιος. Παρά ταύτα, η αγανάκτησις δεν ωδήγησεν αυτόν εις διακοπήν πάσης σχέσεων με τον οίκον των Φλαβίων. Τουναντίον, όπως και άλλως δεν παρεγνώριζε την χρηστότητα της νέας επί Βεσπασιανού καταστάσεως, ούτω μετά την εκ του άνω Νείλου επάνοδόν του συνήψε φιλικωτάτας σχέσεις και προς τον ευγενήν υιόν του αυτοκράτορος, τον Τίτον, πρώτον δι’ επιστολών, έπειτα το 71, και δια προσωπικής γνωριμίας εις Κιλικίαν. Δεν πρέπει δε να παραλείψωμεν ότι το 69 ή 70, εις την Αλεξάνδρειαν, συνεβούλευσε τον Βεσπασιανόν να φροντίζη ως ηγεμών διηνεκώς ώστε αι ελληνικαί επαρχίαι να τυγχάνουν τοιούτων μόνον διοικητών οι οποίοι να γνωρίζουν την ελληνικήν γλώσσαν και τους ελληνικούς τρόπους του ζην.

Περιοδεύει την Φοινίκην, την Συρίαν, την Κιλικίαν και διαμένει επί μακρόν, ως φαίνεται, εις την Ιωνίαν. Εν τω μεταξύ το στυγνόν, αλλόκοτον και δεσποτικόν πνεύμα των τελευταίων ιδίως ετών της ηγεμονίας του Δομιτιανού εμποιεί, τουλάχιστον εις τους ευγενεστέρους Έλληνας, εντύπωσιν δυσμενεστάτην. Υπό τοιαύτην εντύπωσιν διατελών ο γηραιός Απολλώνιος καταλαμβάνεται από ισχυράν αντιπάθειαν εναντίον της φαυλότητας του εσχάτου εκ του οίκου των Φλαβίων αυτοκράτορος. Ευρισκόμεθα εις το έτος 92 περίπου, εις την δυτικήν Μικράν Ασίαν. Ο Απολλώνιος ζητεί, πλην άλλων, να εξεγείρη τα πνεύματα και αυτών ακόμη των εν Ασία ανωτάτων Ρωμαίων υπαλλήλων κατά του τυραννικού Δομιτιανού, υπαινισσόμενος λίαν σαφώς τους αιματηρούς τρόπους δια των οποίων οι αρχαίοι Έλληνες απηλλάσσοντο των τυράννων των. Διετύπωνε δε απεριφράστως την γνώμην του και εις την Σμύρνην και εις την Έφεσον και μάλιστα όταν η Έφεσος εώρταζεν τον «ανόσιον αιμομιξίαν» θεωρούμενον ψευδή γάμον του Δομιτιανού με την ωραίαν ανεψιάν του Ιουλίαν. Εννοείται ότι και ένεκα του ιδιαιτέρου κύρους του ανδρός και διότι εις τους συγχρόνους φιλοσόφους πολλούς είχε τους αντιπάλους, η τοιαύτη διαγωγή του δεν ήτο δυνατόν να διαφύγη επί μακρόν τον αυτοκράτορα, εις τον οποίον είχεν ήδη καταστεί ύποπτος λόγω των σχέσεων του προς τον Νερούαν και άλλους Ρωμαίους ευπατρίδας, τους οποίους ο Δομιτιανός μεγάλως υπέβλεπε. Διό και ο αυτοκράτωρ διενοείτο να συλλάβη τον θρασύν «δημηγόρον» και να τον παραπέμψη εις δίκην.

Ο ατρόμητος Απολλώνιος, καθ’ α αναφέρει ο Φιλόστρατος μεταβαίνει εις το σπήλαιον του λέοντος. Το έαρ του 93 ευρίσκομεν αυτόν εις την Ρώμην, όπου μόλις ήλθε συνελήφθη. Απαγγέλλεται κατ’ αυτού κατηγορία, ότι όχι μόνον τους Ρωμαίους φίλους του παρώρμησεν εις συνωμοσίαν κατά του αυτοκράτορος, αλλ’ ότι εθυσίασε και παίδα τινα Αρκάδα, ίνα εκ των σπλάχνων τούτου μαντευθή περί της επιτυχίας των σχεδίων της συνωμοσίας. Μετά τινά χρόνον άγεται ενώπιον του αυτοκράτορος, μετά του οποίου έρχεται εις μακράν και ζωηράν συζήτησιν, απολήξασαν εις πλήρη ρήξιν. Ο Απολλώνιος εν τω μεταξύ ετηρείτο υπό αυστηράν φρούρησιν, μετεχειρίζοντο δε αυτόν ως αποδεδειγμένον κακοποιόν. Μετ’ ολίγον χάρις εις τας ενεργείας ισχυρού Ρωμαίου φίλου του, επανέρχεται εις την προτέραν ηπιωτέραν φυλακήν και ευθύς έπειτα άγεται εις δίκην, παρόντος και του Δομιτιανού. Είτε δε διότι θετικώς δεν ήσαν εις θέσιν να κατηγορήσουν τι του Απολλωνίου, είτε διότι ο έξοχος ανήρ, εις τον οποίον ο κόσμος όλος απέδιδεν υπερφυσικάς ιδιότητας, πράγματι είχεν επιβάλει σεβασμόν εις τον δεισιδαίμονα Δομιτιανόν, το πράγμα έληξεν εις την υπό του αυτοκράτορος παύσιν της δίκης και εις την ακώλυτον του Απολλωνίου εκ Ρώμης διαφυγήν.

Ο Απολλώνιος μετέβη το πρώτον εις Ποτιόλους ή Δικαιαρχίαν και απ’ εκεί δια Σικελίας εις Αχαΐαν, ένθα κατά Ιούλιον του 93 παρέστη εις την πανήγυριν των Ολυμπιακών αγώνων και εχαιρετίσθη με πάνδημον χαράν από τους Έλληνας «απολωλότα ήδη νομίζοντας αυτόν». Αφού δε επί τεσσαράκοντας ημέρας διέτριψεν εις Ολυμπίαν, μετέβη εις το μαντείον του Τροφωνίου, έπειτα δε διέμεινε δύο ολόκληρα έτη εν μέσω των Ελλήνων της Αχαΐας, μεθ’ ο το 95 επανήλθε εις την αγαπητήν του Ιωνίαν, όπου διέμεινε ιδίως εις την Έφεσον και την Σμύρνην. Ευρίσκετο δε εις την Έφεσον όταν, όχι μετά πολύ χρόνον, τον Σεπτέμβριον του 96, απεκαλύφθη εις τον μισοτύραννον φιλόσοφον εν ταυτοχρόνω, ως λέγεται προς τον φόνον οράματι, ότι ο Δομιτιανός εφονεύθη εις το παλάτιόν του υπό πολλών εκ των αμέσως περιστοιχιζόντων αυτόν και ότι ο φίλος του, ο εξαίρετος και φιλαθήναιος Νερούας, ανήλθεν εις του Παλατίνου τον θρόνον. Με το γεγονός αυτό λήγει και του Απολλωνίου η δράσις. Επέζησε κατά πάσαν πιθανότηταν της βραχείας και αγαθής διακυβερνήσεως του Νερούα. Απέθανε δε, υπεργήρως, εν αρχή, φαίνεται, της ηγεμονίας του Τραϊανού, περί το έτος 100, όπως παραδίδουν οι αρχαίοι βιογράφοι και ιστορικοί και οι Βυζαντινοί χρονογράφοι και δέχεται ο Μόμμσεν εν τη υπ’ αυτού γενομένη εκδόσει του Χρονικού του Λατίνου εκκλησιαστικού πατρός Κασσιοδώρου.

Δεν παρήλθε πολύς χρόνος και ποικιλώταται διεδόθησαν φήμαι περί του θαυμαστού ανδρός. Πάντως η μνήμη του Απολλωνίου – του οποίου και μετά εκατόν έτη ζωηράν ετήρουν την ανάμνησιν και αλλαχού αλλ’ ιδίως εις την πατρίδα του, τα Τύανα, εικόνες και ναοί, όπως παραδίδει ο Φιλόστρατος, ο Κάσσιος Δίων και η «Αυγουσταία Ιστορία» – παρέμεινεν εις τον εθνικόν κόσμον των υστέρων χρόνων, μηδέ των αυτοκρατόρων εξαιρουμένων, εις μεγάλας και μάλιστα θείας τιμάς. Και υπό των χριστιανών ακόμη ετιμάτο ο Απολλώνιος πριν παρ’ αυτοίς επικρατήση η περί εχθρότητος τούτου προς τον Χριστιανισμόν άκριτος γνώμη, την οποίαν επιφανείς ερευνηταί, όπως ο Γιάκομπς, ο Νεάντερ, ο Σμιτ και άλλοι, ανήρεσαν. Εις δε τους εθνικούς αι περί του Απολλωνίου ως «πολλά και θαυμάσια διαπράξαντος» παραδόσεις και η θρυλουμένη αυστηρά ηθικότης του βίου, έδωσαν αφορμήν να αντιτάξουν, εις τους χρόνους των κατά του Χριστιανισμού διωγμών το μυθώδες καταστάν πρόσωπον του γόητος των Τυάνων κατά του προσώπου του Θεανθρώπου. Κατά δε τους επί Διοκλητιανού διωγμούς (330 και κατόπιν), εις την Νικομήδειαν, κέντρον της εν τη Ανατολή αντιχριστιανικής κινήσεως, ο Ιεροκλής, αντίπαλος του Χριστιανισμού έγραψε περί Απολλωνίου, συγκρίνων αυτόν προς τον Ιησούν και ζητών δια της συγκρίσεως ταύτης να δείξη την υπεροχήν του Απολλωνίου, «ός εκ παιδός κομιδή νέος, και αφ’ ου περί επετράπετο τω φιλανθρώπω Ασκληπιώ, πολλά και θαυμαστά διεπράξατο... ημείς μεν τον τα τοιαύτα πεποιηκότα ου θεόν, αλλά θεού κεχαρισμένον άνδρα ηγούμεθα, οι δε δι’ ολίγας τερατείας τον Ιησούν θεόν αναγορεύουσι».

Μετά τον Ιεροκλέα, εις τον οποίον απήντησεν ο εκκλησιαστικός ιστορικός Ευσέβιος («Προς τα υπό του Φιλοστράτου εις Απολλώνιον τον Τυανέα δια την Ιεροκλεί παραληφθείσαν αυτού τε και του Χριστού σύγκρισιν»), έγραψεν ο Νέος Πλατωνικός Ευνάπιος: «Απολλώνιος τε ο εκ Τυάνων ουκέτι φιλόσοφος, αλλ’ ως τι θεών και ανθρώπων μέσον. Την μεν γαρ Πυθαγόρειον φιλοσοφίαν ζηλώσας πολύ το θειότερον και ενεργόν κατ’ αυτήν επεδείξατο. Αλλά το μεν ες τούτον ο Λήμνιος επετέλεσε Φιλόστρατος, Βίου επιγράψας Απολλωνίου το βιβλίον, δέον Επιδημίαν ες ανθρώπους θεού καλείν». Εις τους μεταγενεστέρους Βυζαντίνους είχε καταστή το «ενδιάμεσον» τούτο «θεού και ανθρώπου», ο «μεταξύ των ανθρώπων παρεπιδημών θεός», όλως μυθώδες πρόσωπον, νομιζόμενος υπ’ αυτών Απολλώνιος ως ζήσας κατά τους χρόνους Κωνσταντίνου του Μεγάλου, όπως έδειξεν ο Μπούρκχαρτ εις το περί των χρόνων του αυτοκράτορος τούτου βιβλίον του. Τέλος απογόνους δεν κατέλιπεν ο φιλόσοφος των Τυάνων. Αδέσποτον μόνον φήμη κατέστησεν αυτόν πατέρα του «θεοειδούς» Αλεξάνδρου του Πηλοπλάτωνος, του εκ Σελευκείας της Κιλικίας, γεννηθέντος εξ αθεμίτου σχέσεως του Απολλωνίου προς την «περιττήν το είδος» σύζυγον Αλεξάνδρου τινός, συνηγόρου εν δικαστηρίοις.

Ο εξελληνισμένος ούτος Καππαδόκης, ο ελληνικώτερος των Ελλήνων των χρόνων του, και κατά τον τρόπον του βίου και κατά την πνευματικήν του τάσιν αφωσιωμένος εις την φιλοσοφίαν και την αυστηρότητα της αρχαίας Πυθαγορείου Σχολής, επεδίωκε να εμπνεύση πνευματικωτέραν ουσίαν εις την διεφθαρμένην πολυθεΐαν των χρόνων του. Καταστάς ο Απολλώνιος κατά τον 1ο μ.Χ. αιώνα ο περικλεέστατος εκπρόσωπος της Πυθαγορείου Σχολής, εθεώρει και ούτος την μυθολογίαν «κατ’ ουσίαν απλούν έργον των ποιητών», οι οποίοι ουδόλως κηδόμενοι της αληθείας «βιάζονται πιθανούς φαίνεσθαι τους εαυτών λόγους». Εξήγει δε και αυτός τους μύθους ως επί το πλείστον αλληγορικώς. «Απεστρέφετο και αυτός μεγάλως την αισθητήν παράστασιν της θεότητος». Και στηριζόμενος επί ασυνήθως ευρείας γνώσεως των εν τω κλασσικώ κόσμω αρχαιόθεν επικρατούντων θρησκευμάτων μετά των ιεροτελεστιών των και των θεσμίων, της ιστορίας και της αρχήθεν σημασίας αυτών, εζήτει, κατά τας μακροτάτας εις τας χώρας του Ελληνορωμαϊκού κόσμου περιοδείας του, να διδάσκη πανταχού τους ιερείς «περί του ιδεώδους υποκειμένου του έργου» των. Περιπλέον δε, επειδή επρέσβευεν αυστηροτάτας ηθικάς αρχάς, και ακριβώς αυταί απετέλουν το κέντρον του όλου θρησκευτικού και φιλοσοφικού συστήματός του εζήτει και αμέσως και πρακτικώς να επιδρά και, όπως οι Στωικοί, να καταπολεμή την φαύλην ηθικήν κατάστασιν των χρόνων του και να επιτύχη ηθικήν τινα μεταρρύθμισιν. Αλλά τοσούτον ολοσχερώς εις την ψυχήν του επεκράτει και το πνευματικόν ρεύμα των χρόνων του, ώστε μετά της ιδεώδους ταύτης τάσεως, μετά της αρχαϊκής προς την ελευθερίαν αγάπης, μετά της ισχυράς ορμής ενθουσιασμού, έχοντος την προέλευσιν του εις μυστικισμόν, ηνούτο και φανατική τις δεισιδαιμονία και κλίσις προς μαγείαν, προφητείαν και θαυματουργίαν. Αι τελευταίαι δε αύται απόκρυφοι ιδιότητες, γνωσταί εις ημάς εκ του Φιλοστράτου και άλλων, αντλούντων πάντων τούτων τας ειδήσεις των εκ πηγών όχι διαυγών, κατέστησαν τον Απολλώνιον υποκείμενον εξετάσεως υπό των παραψυχολόγων των χρόνων μας, οίτινες ώρισαν αυτόν ως ισχυρότατον μέντιουμ κ.α.

Ό,τι δυνάμεθα μετά βεβαιότητος να ισχυρισθώμεν είναι τούτο: Ότι ο αρχαίος κόσμος ο οποίος εις την μνήμην του Απολλωνίου καθιέρωσεν εικόνας, ναούς, θυσίας και νομίσματα, δεν επλανήθη. Και ότι αληθώς ο Απολλώνιος με την φιλοσοφίαν και την ηθικήν του, με την αγάπην του προς την ελευθερίαν, αγάπην τρεφομένην από τας μεγάλας παραδόσεις του παρελθόντος, με την περιφρόνησιν προς την ηδονήν – καίτοι αι γυναίκες έξαλλοι εκ θαυμασμού συνωθούντο προς αυτόν – κατ’ ανάγκην ο Απολλώνιος ενεποίησεν εντύπωσιν επιβάλλουσαν σεβασμόν, καθ’ ον χρόνον η διάλυσις και καταστροφή της αρχαίας θρησκείας και ηθικότητος ηυξάνετο διηνεκώς με βήματα γιγαντιαία. Η εμφάνισις δε τοιούτου ανδρός εν μέσω των Ελλήνων αποκτά ιδιάζον ενδιαφέρον, διότι εις τας θεωρίας του Απολλωνίου περί του «Ελληνισμού» – υπό την γενικωτάτην ηθική ιστορικήν έννοιαν του ονόματος – ευρίσκομεν το ωραιότερον και γνησιώτερον πρότυπον των φρονημάτων και αισθημάτων των πεπαιδευμένων ανδρών της Ανατολής προς την παλαιάν πατρίδα του αρχαίου πολιτισμού. Με την έμμονον και σφοδράν αγάπην του προς την Ελλάδα εζήτει εναγωνίως εις τους Έλληνας των χρόνων του Νέρωνος και των διαδόχων αυτού να βλέπη τον λαόν του κλασικού παρελθόντος. Εκ της υπό του Νέρωνος γενομένης πλασματικής, ως ελέχθη ανωτέρω, «ανορθώσεως της ελευθερίας των Ελλήνων» προσεδόκα την «επάνοδον των Ελλήνων εις τα Δωρικά και Αττικά ήθη» και χάριν της σκιώδους και απατηλής ταύτης εικόνος «ελευθερίας και αυτονομίας» ήτο έτοιμος ο ελληνίζων Καππαδόκης να συγχωρήση τον ουτιδανώτατον των ανθρώπων δια τα αισχρουργήματά του, αυτόν ακριβώς δια τον οποίον ολίγον πρότερον έθετε δηκτικώς το ζήτημα: «Εάν ο Νέρων άδων δεν κατέστη εις τους Έλληνας ολεθριώτερος ή ο Ξέρξης δια των εξ Ασίας μυριάδων πολεμιστών».

Και όμως! Ο υπέρ των Ελλήνων κοπτόμενος και κατεξαντλούμενος φιλόσοφος των Τυάνων ετίμα απλώς εις το πρόσωπον των συγχρόνων το ιερόν παρελθόν, περί αυτών δε, πέραν του οίκτου και της στοργής και της ελπίδος, ουδεμίαν έτρεφε αυταπάτην. Και έγραφεν, απογοητευμένος, από το Άργος εις τους σοφούς του εν Αλεξανδρεία μουσείου: «Εγεινόμην εν Άργει και Φωκίδι και Λοκρίδι και εν Σικυώνι και εν Μεγάροις και διαλεγόμενος του έμπροσθεν χρόνοις επαυσάμην εκεί. Τι, ουν, ει τις έροιτο, το αίτιον; Εγώ φράσαιμι υμίν και ταις Μούσαις: Εβαρβαρώθην ου χρόνιος ων αφ’ Ελλάδος, αλλά χρόνιος εν Ελλάδι». Ο διηνεκής υπέρ της Ελλάδος και της ηθικής τάξεως αγών του Απολλωνίου είναι εκ των υψίστων ενδείξεων του τι δύναται να κατορθώση η ελληνική παιδεία όταν ενοικήση εις «ευτυχή» φύσιν.